• Айтарым бар...
  • 27 Шілде, 2022

ШҮКІРДІҢ ЖАРЫ МЕН ЖАНРЫ

Шығармашылық адамына, жалпы өнер адамына тән негізгі қасиет – жан тазалығы. Жаны таза адам айналасынан сұлулық, әдемілік, тазалық іздейді, әділетсіздік пен жалғандыққа төзуге тура келген күннің өзінде іштегі күйзелістен өз жанын өзі жегендей күйде болады. Бір қызығы, осы нәрселердің бәрі адамның бет-жүзінен аңғарылып тұрады. Оны байқау үшін, әрине, үшінші көз керек. Көңіл көзі!  Қазақ  фотоөнерінің көрнекті қайраткері, танымал фотошежіреші, Қазақстан Республикасы  Премьер-министр Кеңсесі Баспасөз қызметінің Бас сарапшысы Шүкір ШАХАЙ туралы сөзді жан тазалығынан бастауымыздың да өзіндік себептері бар. Оны фотоөнерде заңғар биіктерге көтерген де – осы жанының тазалығы.

Қазақстан Республикасы Мемлекеттік рәміздер қабылданған күн. 4 маусым 1992 жыл 

.Сергектік оның серігі

Фотоаппарат «сырт» еткенмен, мәселе шешілмейді. Мәселе фотоаппарат  «сырт» етпей тұрып шешіліп қоюы тиіс. Ол үшін ой керек, алғырлық қажет, сергектік пен әдіскерлік керек. Атқан оқты түсіріп үлгеретін жылдамдық қажет. Әрі асқан сабырлылық, әрі ұшқырлық керек. Осылардың бәрі бір адамның бойынан табылса, құдайдың бергені. Шүкір деп аты айтып тұрғандай, осындай қасиеттер Шахайдың бойында бар деп білемін. Әйтпесе, бүгінгідей жетістіктерге жетудің өзі неғайбыл болар еді. Екінің бірінде – фотоаппарат, елдің бәрінде – фотокамера, аспан мен жердің арасын тұтас бәсекелестік жайлаған. Құйрық үзіп, оза шабудың өзі қиын.

Шүкірдің бойына біткен елгезектік оны табысқа жеткізді. Осы елгезектігінен ол көп нәрсе тапты. Оның ең бастысы – өзіндік сара жолын тапқаны еді. Бізде әлі фотоөнер жанрларының әрбіріне сипаттама беріліп, жеке анықтамалары жасалып, ғылыми-теориялық жағынан бір жүйеге түсе қойған жоқ-ау деймін. Десек те, жалпылама түрде журналистикамен, бейнелеу өнерімен  ұштастыра отырып, олардың түр-түсін саралауымызға негіз бар. Фотопортрет жанрынан бастап, фотосуреттеме, фотоайғақ, фотодерек, фотомұң, фотопейзаж, фотолирика, фотоностальгия, фотошежіре, фотоочерк, фотоэтюд, фотоновелла, фотоәзіл, т.б. белгілі жанрларды тізбектеп кете беруімізге болады. Шүкір Шахай осы баспалдақтардың бәрінде қайталанбас өз ізін қалдырды.

Әйгілі академиктер – Салық Зиманов, Сұлтан Сартаев, Халық қаһармандары – Сағадат Нұрмағамбетов, Қасым Қайсенов, тұңғыш қазақ ұшқыш-ғарышкері – Тоқтар Әубәкіров, даңқты көк сұңқарлары әрі аттастар – Талғат Бигелдинов пен Талғат Мұсабаевтың әр жылдары түсірілген суреттері ұлы тұлғалардың өнегелі өмір жолдарынан сыр өрбітіп тұрады. Сондай-ақ, Шүкір Шахай өнернамасынан атақты ақын-жазушылардың, киелі қазақ сахнасы корифейлерінің портрет-терін де молынан кездестіресің. Мысалы,  көрнекті  қаламгерлер – Шерхан Мұртаза, Олжас Сүлейменов, Мұхтар Мағауин, Әбіш Кекілбаев, Тұманбай Молдағалиевтің, сахна саңлақтары – Роза Бағланова, Ермек Серкебаев, Бибігүл Төлегеновалардың тосыннан түсірілген суреттері көрген кісіні ерекше күйге бөлейді.

Қазақстан Республикасының бірінші Президенті Н.Назарбаев атақты «Түркістан альбомы» атты кітапқа жазған алғысөзінде: «Америкалық  философ  Дж.Сантаяна  айт-қандай: «Өткенін ұмытқан халық соның бәрін қайтадан басынан кешуге мәжбүр болады». Сондықтан да, біз өзіміздің өткенімізді біліп қана қоймай, оны қастерлеп, келер ұрпаққа аманат етуіміз қажет. «Түркістан альбомы» атты басылым туған жерінің тарихы мен мәдениетін қадірлей білетін баршаға ұмытылмас бағалы сыйлық болады деп білемін», – деп жазғанын білеміз.

Қалт жібермейтін  қырағылық

Отыздардың айналасындағы жастау кезім еді, «Қазақ әдебиеті» газетінде жұмыс істеп жүргенмін. Бір күні аяқастынан әкелік мейірімім оянып кетіп, жұмысқа бес жасар балам – Әділетті ала бардым. Шаһарымыздан шалғай жерде енді бой көтере бастаған «Шаңырақ» елді мекенінде жүріп, қалаға шыға бермейтін болған соң, орталықты көріп қайтсын деген ой жеңген болуы керек. Момын, тәртіпті баланың жұмысқа еш кедергісі болған жоқ, өзімен-өзі кіріп-шығып, кешке дейін әдемі-ақ жүрді.

Үйге қайтарда, әдеттегідей аэровокзалға келіп, №77 бағытпен жүретін автобусқа отырдық. Күн ыстық, шыжып тұр. Мен күндегі әдетіммен бос орындыққа отыра салып ұйқыға бастым. Әділет терезе жақ бетінде, қасымда отырған. Бір кезде шартты рефлекс болу керек, оянып кетсем, «Массагетке», түсетін жерге келіп тұр екенбіз. Атып тұрдым да, жүгіре басып, түсіп қалдым. Жұмыс өз алдына, үй салып шаршаңқырап жүрген уақыт қой, келе сала, кішкене демалуды ойлап жатып қалдым. Сөйтсем… Әділет балам автобуста ұйықтаған күйі «Таугүлге» бір-ақ барыпты. Сол жақта адасып кеткенін түсінген кішкентай баланы көрген бір түрік әйел үйге дейін әкеліп тастағаны бар.

Ертеңіне біздің жұмыс жақта жүрген Шүкірді көріп қалдым. Амандық-саулықтан соң, «Кеше «Таугүлде» тұрған балаңды көрдім, сені сұрасам, ештеңе демеді. Ары-бері қарасам, көрінбедің, автобусқа асығып мініп кеттім», – дейді. «Ойбай-ау, балам адасып кетіп жүр еді ғой, неге жөн-жосығын дұрыстап сұрамадың?» деп жатырмын. Бірақ, Шүкір болған жағдайды қайдан білсін…

Кейінірек «Шүкір баламды қалай таныды?» деген ой келгенде, «Егемен Қазақстан» газетінде бірге қызмет етіп жүрген кезде әріптес ағамыз – Ақпанбет Әліш екеуінің үйде болғандары есіме түсті. Басымды шайқадым. Неге дейсіз ғой? Түнделетіп келіп, дастарқанымнан дәм татып кеткен азғантай ғана сәттің өзінде өмірінде бірінші рет көріп тұрған баланың түр-түсін есінде сақтап қалғанына. Не деген қырағылық десеңізші! Баланың түрін есте сақтамақ түгілі, біздер бір рет дәмдес болып, әңгіме-дүкен құрған үлкен кісілердің өзінің бет-жүзін есте сақтап қала алмай жатамыз ғой. Бұл – Шүкірдің өз кәсібіндегі әдет-дағдысы деп білемін. Фототілші болып жүріп қырағы болмауға, қағілез болмауға, сергек болмауға болмайды. Бұл – кәсіби талап.

Самсаған самаурындар

Бір кадры – бір кітап, бір кітабы – бір ғасыр

«1992 жылғы маусымның 4-і күнгі Ту мен Елтаңба қабылданған тарихи сәттегі мемлекеттік шараны суретке түсіріп, елдің тарихына  таңбалап қалдыра алдым. Сол кезде күні бойы «Үкімет үйінен» кетпей, «Әй, осы бүгін қабылданып қалар. Кетіп қалсам, соны түсіре алмай қалармын» деген оймен тұсаулы аттай шиырлап жүріп алдым. Елбасыдан бастап елдің бәрі қауырт шаруа үстінде. Мына суретте Қазақ КСР-ның Гербі ілулі тұр. Егемен Қазақстанның Елтаңбасы төменнен жоғарылайын деп, төрге ілінер күнді күтіп, етекте сүйеулі тұр. Мен түсірген суреттер соны айғақтайды. Мемлекет басшысы сол күні Туда бейнеленген Күн мен қыранды ортаға таман ысырып, Тудың шетіндегі оюды қошқар мүйізге ауыстырды. Әуелде басқаша болатын. Міне, осының бәрі менің суреттерімде сақталған…

Тарихи сәттерді сараптай келе, өзім түсірген фотосуреттерімді мұқият жинақтап, хаттап, шоттап қояйын деген ой келді. Осылайша Тәуелсіздіктің он бес жылдығы қарсаңында «Тәуелсіздік: қас-қағым сәт», 2005 жылы «Астана: қас-қағым сәт» деген кітаптарым және «1991 – 2011 жыл. Тәуелсіздік: қас-қағым сәт» атты туындыларым жарық көрді. Қай-қайсысында да тәуелсіз Қазақ елінің тарихи жылнамасы көрініс тапқан. Ел Тәуелсіздігіне байланысты тұңғыш еңбегім жарық көргенде, Қазақстанның Халық жазушысы Әбіш Кекілбаев баталы сөзін айтқан еді. Тәуелсіздікке қатысты түсірген фотошежіренің түйінді сөзін Әб-ағадан асыра айту қиын, сірә. «Фотография біз үшін, сөз жоқ, тас ғасырының қырғышындай тарихи куәгерімізге айналып үлгерді. Ал Шүкір Шахайдың «Тәуелсіздік: қас-қағым сәті» – ешқандай дәлелдеуді қажет етпейтін келісті дүние. Кереқарыс кітаптағы 500 фотосурет – біздің осы күнгі жаңа тарихымыздың 500 қас-қағым сәті. Қым-қиғаш драмалық тартысы, көп-көрім жеңістері мен жеңілістері қатар жүрген біз бастан кешкен бұл тарих – Тәуелсіз Қазақстанның өлмес шежіресі».

Өзінің жеке парақшасындағы жазбасында Шүкір осылай деп ой өрбітіпті. Әрбір фотосуреті жайында осындай әңгімелерді қағазға түсірер болсақ, том-том кітап болып шығар еді. Оның бір кадрының өзі бір кітаптың жүгін арқалап тұрады. Ал, бір кітабының өзі ғасырларға бергісіз Тәуелсіздік жылдарымыздың тұтас шежіресіне айналды.

Шүкір туралы әріптестеріміз де талай рет жазды, оның өмірі мен фото-шығармашылығынан ел-жұрт жақсы хабардар. Сондықтан, фото-журналистің шынайы өмірдегі бейнесін көрсетуді мақсат етіп, Жанар келінді сөзге тартып көрдік. «Шүкір туралы айтып беруімді тұңғыш рет сіз өтініп тұрсыз. Рахмет! Неден бастарымды да білмей тұрмын» – деп, аз-кем ойланып қалған ибалы келін біраз әңгіменің басын қайырды.

 

Жанардың жанындағы жазбалар

«Менің түсінігімде, фотоөнердің ішіндегі ең кенже қалған, көп ескеріле бермейтін сала болғанмен, соны жан-дүниесімен түсініп, бір-екі кадрмен бүкіл мән-мағынасын жеткізу, тарихта қалдыру, күн демей, түн демей, керек уақытында керек жерде табыла білу – үлкен талғамды, талантты, білімді талап ететін үлкен сала деп ойлаймын. Сондықтан, Шүкір газеттерде жүріп те  өзінің талантының, талабының арқасында үлкен биіктерді бағындырған өз ісінің хас шебері деп ойлаймын. Әрине, бұл бір күннің нәтижесі, бір күннің жемісі емес, бұл жолда ол қаншама тер төгіп еңбек етті».

«Жалпы, өнер адамына жар болу өте қиын. Себебі, олар – көңіл-күйдің адамы, әдемілікті, сұлулықты, ең бастысы, еркіндікті сүйетін адамдар. Оларды тұсаулап ұстап, шабытын қайтарып, бақытты болу мүмкін емес, сондықтан барынша қолдау білдіріп, жағдайын жасаған дұрыс деп ойлаймын. Сол кезде ғана олар өздерінің биік шыңына, үлкен белестеріне қол жеткізеді».

«Жігітке жеті өнер де аз» деп жатады ғой, Шүкір тек фотоөнерде ғана ерекшеленбейді, қолына домбыра алып, баян ұстап, гитара тартып, әдемі ән де сала алады. Әзіл әңгімелерінің өзі өз алдына бір бөлек. Осының бәрі Шүкірдің бір бойынан табылатын жақсы қасиеттері деп білемін».

«Мен – Атыраудың қызымын, Шүкір – Оңтүстік Қазақстаннан. Екеуміз оқу іздеп келіп, Алматыда табыстық. Содан бері қазір, міне, 29 жылға аяқ басып барады. Алғашқы бас қосқан жылдары көп қиындықтар болды. Біздің жеке басымызға ғана емес, Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары барша халқымызға үлкен ауыртпалықтар түскені рас. Жалақы берілмейтін кездер болды, дүкендердің сөрелері босап қалған уақыттар болды. Өзіміз пәтер жалдап жүргенде, кішкене сәбиімізбен біраз қиналдық».

«Отбасымыз көрген жақсылықтар да көп болды. Құдайға шүкір, қазір аяғынан тұрып кеткен бес бала тәрбиелеп отырған отбасымыз. Төрт қызымыз, бір ұлымыз бар. Ұлымыз үйленген, екі немереміз бар. Үлкен қызымыз тұрмыста, одан бір жиеніміз бар. Құдайға тәуба дейміз».

«Балаларымыздың бәрі жақсы оқыды. Шүкір – отбасында өте мейірімді, балаларына қамқор әке, адал жар. Балаларды ұрып тәрбиелеу немесе орынсыз ұрысу, жеку оның табиғатына жат қылық. Сондықтан, балаларымыз өте жақсы тәрбие алып өсіп жатыр деп есептеймін. Үлкен үш баламыз да  мектепті «Алтын белгімен» бітірді. Үлкен қызымыз Алматыдағы Қазақ-Британ университетін бітірді. Ұлымыз ҚазҰУ-дің Халықаралық қатынастар факультетін тәмәмдаған, қазір Астанадағы ЭКСПО көрмесінде мамандығы бойынша еңбек етіп жатыр. Үшінші қызымыз Еуразия университетінің журналистика факультетінің студенті, әкесінің жолын қууға бел буған. Кіші екі қызымыз әлі мектеп қабырғасында, жақсы оқып, тәлімді тәрбие алып келеді».

 

Жалдаған пәтері  жарға жыға жаздаған

Баладай аңғал, сенгіш, көңілінде титтей де кір болмайтын Шүкірдің Жанармен бас қосып, алғашқы сәбилері дүниеге келгеніне небәрі үш айдай болған кезінде пәтер ауыстыруларына тура келеді. Алматыда орталықтан ыңғайлы пәтер табыла қоймай, біраз жүріңкіреп қалса керек. Болмаған соң, «Сен ауылға бара тұр, мен пәтер тапқан соң, хабарласып шақырамын» деп, Жанарды ауылға жібереді.

Содан бір күні телефон соғып, Жанарды қуана шақырып алады. «Орталықтан жайлы да жақсы пәтер таптым» дегенге Жанар да мәз. Алайда, жаңа пәтерге келген келін ә дегеннен-ақ тіксініп қалады. Бөлменің бәрі лас, ыдыс-аяғы айлар бойы жуылмаған, қабырғаның бәрі айғақ-сайғақ кір, іштен күлімсі иіс шығады. Аң-таң. «Бұл үйдің иесі қандай болған сонда?» деп сұрап қояды. «Сен уайымдама, Жанар, үй иесі орта жастағы жақсы әйел», – дейді Шүкір. Оған сездіре қоймағанмен, іштей бір түрлі күй кешіп, бәрін шетінен тазалауға кіріседі.

Бір күн өтеді, екі күн өтеді, келуі тиіс әйел көрінбейді. Әне келіп қалады, міне келіп қалады деп жүргенде, үшінші күні есік қағылады. Шүкір жұмыста. «О, үйдің қожайыны келді» деп, қуана барып есікті ашып еді, аржағынан милиция қызметкерлері көрінді.

– Сіздер бұл үйді жас баламен бекер жалға алғансыздар. Бұл үйде бізде есепте тұратын наркоман әйел тұрады, қазір бізден қашып жүр. Күштеп емдеуге жатқызуымыз керек еді. Сіздердің басқа үй тауып алғандарыңыз дұрыс болады, – дейді олар. Содан кейін-ақ Жанардың берекесі кетті. Шүкір азанда жұмысқа кеткенде, баласын арбаға салып алып, бүкіл жаялықтарын бірге ала жүріп, кешке жұмыстан қайтқанша саябақта жүреді. Үйге Шүкірмен бірге кіреді. Милиция таба алмай жүрген қожайын әйел табыла қойсын ба? Көшіп кете салайын десе, Шүкірдің аңқаулығы ғой, алдын ала алты айға ақшасын төлеп тастаған.

Бір күні кешке сап ете қалған әйел удай мас, «Мен ақшаны қайтара алмаймын, жаратып тастағанмын. Пәтерге тұратын кісі тауып алыңдар да, ақшаларыңды содан өндіріп алыңдар» дейді. Шүкірдің аңғалдығы, кімді де болса өзіндей көріп, кіршіксіз сенгіштігі осылайша  өзіне таяқ болып тиеді. Бұл да бір өмірлік сабақ еді.

Әнуарбек ӘУЕЛБЕК

1475 рет

көрсетілді

2

пікір

Біздің Telegram каналына жазылыңыз

алдымен сізді қызықтыратын барлық жаңалықтарды біліңіз

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Сіздің электронды пошта жарияланбайды. Қатарды міндетті түрде толтырыңыз *

МАДИНА

20 Тамыз, 2022

Керемет өнеріңіз бағалана берсін. Арқашан абыройыныз арта берсін. Табысыңыз мол болсын.Деніңіз сау, отбасыңыз аман болсын.

Рауан

21 Тамыз, 2022

Мына мақаланы оқып отырып бәрi көз алдымнан өттi, себебi дос ретiнде , мiне отбасылық достар болғанымызға биыл 26 жылдан асты, осы уақытқа дейiн олардың қандай отбасы, қандай дос болғандарын жай айту мүмкiн емес, бiр тарихи кiтап қылып шығару керек, себебi олар үлгiлi отбасы бола бiлетiн жандар, баланы қалай тәрбиеле алатын жандар, достыққа адал жандар, мен өз басым қатты құрметтеймiн , үлгi тұтамын, отбастарындағы бала-шағасын сыйлаймын. Алла тiл-көзден сақтап , отбастарына бақытты ғұмыр тiлеймiз Шүкең мен Жанар достарымызға тек амандық, балаларының қызығын қатар көрсiн!Қуаныштарың көп болсын, табыстарың берекелi болсын!!! Т.б.Рауан-Бауыржан.Алматы қаласы

URKER №6

30 Маусым, 2022

Жүктеу (PDF)

Редактор блогы

Жаңабек ШАҒАТАЕВ

«Үркер» журналының Бас редакторы