• Шежіре
  • 28 Қыркүйек, 2021

ЕҢБЕК СҮЙГЕН ӨМІР

Тұрсын ЖҰРТБАЙ

(«Тілше» мен «Күнделіктің» негізінде жазылған 
эпистолярлық эссе)

ӘЛҚИССА: Дала данышпанының жан-дүниесі мен жансырынан, ой өрісі мен тағдыр белестерінен елес беретін хаттар мен күнделіктердің негізінде шүйкеленген осынау шағын ой-толғаулардың ортақ тақырыбын – ғұлама ғалымның  өзінің өткен өмір, кешкен ғұмырын еске ала отырып,  өз қолымен жазып кеткен  естелігіндегі өзіне-өзінің берген бағасы бойынша «Еңбек сүйген өмір» деген тақырыпқа   орайластыра қоюды жөн санадым. Өйткені, дүние мен атақ-даңқтың арбаған қызығына алаңдамай, мұқым ғұмыры мен өмірлік мақсат-мұратын тек қана жапалы еңбекпен байланыстырып өткізген академик Әлкей Марғұланның болмыс-бітімінің мазмұнын осынау қағаз беттеріне қолтаңбасымен «ресми бекітіп кеткен» «Еңбек сүйген өмір» (Мұны, байыбына тереңдемей «Еңбекпен өткен өмір» деп өзгерткен мен едім) деген ұғым ғана толық аша алатын сияқты көрінді.

Себебі, ол өмірін еңбектеніп қана өткізген жоқ, сол еңбектің өзіне ғашық болып өткізді және сол бір ғашық сезім суымай өмірден өтті. Көшпелілердің көне тарихы, ежелгі жыр-аңыздар, эпостар, мәдениет пен әдебиет тарихы туралы зерттеулерінде ғана емес, ежелгі ескерткіштер – археология, көне қазба  мен жазба, сызба, таңбалы тастар мен қорымдар туралы есептеп, өлшеп, кесіп-пішіп, салыстырып барып тұжырым жасау үшін суық ақылды талап ететін нақты ғылыми еңбектерінің өзін ғашық көңілмен, сондай бір құштарлы леппен жазды. Атақты археолог, тарихшы ғалым М.Е.Мадсонның: «Марғұлан – ғалымдардың ішіндегі ақыны. Ол өзінің ұлы даласы мен оның тарихын сүйетіні сондай, қорғандар мен тастардың өзіне тіл бітіріп, ғылыми сипаттаманы сүйіне отырып  баяндайды», – деуі соны анық танытады. Академиктердің ішіндегі «ақын» атанған ғұламаның «ғашықтық жұмбағының» бір сырын ашады. 

 «Академик Әлкей Марғұланның ғылыми-эпистолярлық мұрасын жинау, жүйелеу және зерттеу» барысы қолға алынғанда: қызы мен немересі Дәнел мен Дәмен Марғұландар құрастырған Ә.Х.Марғұланның он төрт томдық Шығармалары басылымын, ҚР Орталық Мемлекеттік архивтегі академик Ә.Марғұланның жеке қорын, Ә.Марғұланның отбасылық мұрағатындағы: қолжазбаларды, мақалаларды,  хаттарды, жазбаларды, рецензияларды, пікірлерді, ашық хаттарды, суреттерді,  Дәнел Әлкейқызы Марғұлан апайдың ықыласымен өзім жинақтап, буып-түйіп «Отырар кітапханасы» ғылыми орталығының қорына алып,  ұйымдастырған «Ә.Марғұланның жеке мемориальдық кітапханасындағы» мұраларды,  кезінде маған сыйлаған, өзім қорға тапсырған қолжазбаларды,  сол ғылыми орталықтың қорына тапсырылған «Күнделіктерімді» мұқият қарап, көшірмелер жасап, жүйелеуге тура келді.

Әрине, зерттеушілердің, оның ішінде біздің де көз қиығымызға ілінбеген, Ә.Марғұлан арқылы ұлтымыздың руханият тарихына қатысты әлі де қаншама құнды деректердің архив сөрелерінде шаң басып жатқаны анық. Егерде орайы келіп, оларды ғылыми айналымға түсірудің сәті түссе, руханиятымыздың бір емес, бірнеше беті бағалы жәдігерлермен толығатынына кәміл сенемін. Өйткені, ғұламаның өзі кезінде тапсырып, өсиеттеп кеткен Санк-Петербургтегі, Мәскеудегі, Қазандағы, Орынбордағы архив материалдары сол күйінде қозғалмай қалды. Қаншама ынтамыз бен ықыласымыз ауса да, соңғы отыз жылда бұл қалаларға жолымыз бір түспей қойды. Сонау бір қиын кезеңдерде кандидаттық дисисертациясының қолжазбасын Қазан университетінің кітапханасына өзі тапсырған  екен. Ал, ғұламаның өзі танысып, барлық архивтік мағлұматтарды тиянақтап тұрып көрсетіп, әрқайсысына ғылыми сыпаттама беріп, түпнұсқаны көшіріп алуды ұрпаққа аманаттап кеткен қолжазбалардың да беті сол күйі ашылмай келеді. Бұл жәдігерлерде «еңбек сүйген өмір» иесінің туған ұлтының тарихына деген құмыл, яғни, жауапсыз ғашықтықтың ыстық демімен қатар, онда тағдырдың да табы жатыр.

Осындай ұланғайыр, әр саланы қамтитын эпистолярлық мұраларды мұқият жүйелеу мақсатында: үй-іші, отбасына, ағайын-туысқа және жеке басына  қатысты хаттар мен ашық хаттарды іріктеп, саралауды ғалымның қызы, философия ғылымдарының кандидаты Дәнел Әлкейқызы Марғұлан, ғылыми мұраларды   жүйелеп, сыпаттама беруді тарих ғылымдарының докторы, профессор Данагүл Ахметбекқызы Махат  өз жауапкершіліктеріне алды. Ал, біздің назарымызды, академикпен танысуға бастап барған мақсат жолы – оның жеке өміріндегі тағдырдың талқысы мен тосқауылына тосылған тұстары өзіне аудара берді.  Оның үстіне, өмірінің соңғы үш-төрт жылында өзі белгілеп берген кесте бойынша, екі айда бір рет, тек сейсенбі күні сағат онда үйіне барып, жарияланған мақаласын апарып беріп, сағат күндізгі үшке дейін сұхбаттасып,  кезекті мақаласын алып қайтып жүрген кезімде  асығыс түртіп алған жазбашалардың  ішіндегі ғұламаның көпке, тіпті,  жақындарына да мәлім емес жайттар өзінен көз аудартпады.

Жоғарыда айтылған «жұмбақтардың сырының» бір тал  нәзік сәулесі, ол кісіден  суыртпақтап сыр сұраған кездегі  менің қағазға үстірттеу түсірген «Тілше» (Записка) мен сонда айтылған әңгімелер тарқатылып жазылған «Күнделіктерімнің» ішіне  жарығын түсіріп тұрғандай сезілді. Сондықтан да, сол тілшелерге үзік-үзік боп түскен жолдардың астарын ғалымның өзі жазған хаттармен салыстыра отырып, «еңбек сүйген өмірдің» тікелей тағдырлы тұстарындағы өмірден татқан ащы да кермек дәмімен, көрген дәмелі қызығын, бүгінге жалғанған үмітін тәфсірлегім келді. Әрине, бұл талдаулардың ішінде де емеурінмен жеткізілген астарлы тұстар да баршылық. Менің ойымша, оның әдібін жазу бұл еңбектің міндетіне жатпаса керек.

Сонымен, үш жылдың ішінде мен көріп-білген академик Әлкей Марғұланның болмыс-бітімі, тұлғасы туралы түйген тағылым-танымым қандай еді. Не түсініп, нені түйсіндім? Әуелі, соған  көшіп, жазбалардың өмірге қалай келгені туралы мағлұмат бере кеткенім жөн сияқты.

Ол 1981 жылдың қоңыр күзі, қазан айының ортасы еді. «Жұлдыз» журналының бас редакторы Бекежан Тілегенов академикпен хабарласып, мүмкін болса, тартпасында жатқан қолжазбаларын тұрақты жариялап тұруға уағдаласып келуді тапсырды. Ол кезде мен тура отыз жаста едім. Академикпен кездесуге тура бір ай дайындалып, уағдаласқан күні ерте барып, қашан діттеген мезгіл-минуты келгенше Кіші Алматы өзенін бойлап ұзақ жүріп, сағат тура онда есігінің қоңырауын шалдым. Есікті Әлкей Марғұланның өзі ашты. Сол ашылған есік қашан өзі дүниеден озғанша жабылмады. Ал, алғаш көргендегі мені ең басты таңырқатқаны – барынша қарапайымдылығы еді. Басына шарт ораған ақ шытын көргенде, тура осындай шытты шекесіне бас орап отыратын өзімнің әкем көз алдымнан елестеп өтті. Бір түрлі бауыр басқым келіп кеткені есімде. 

 

ДАЛА   ДАНЫШПАНЫ

(Тұлғалық сыпаттама)

 

Иә, академик Әлкей Марғұлан барынша қарапайым, бірақ қарабайыр адам емес еді. Қазақы шапаны мен шекесіне ораған шыт-орамалы, тақиясы   адамды өзіне жылұшырай тартатын. Бірақ, сирей бастаған бұйра шаш пен алысқа қадалған қаршыға көз, ар жағынан ақыл мен парасат сыртқа теуіп тұрғандай көрінетін бұлтиған шеке, еңкейгеннің өзінде  ілгері теуіп тұрған төс кеудесі  сені еріксіз арақашықтығын сақтауға мәжбүр ететін. Сол болмыс-тұлғасының өзі оның асқақ тұлға екендігін ескертіп тұрғандай көрінетін.  Жалпы, анадан ешкім де дана болып тумайды. Бірақ та Әлкей Марғұлан туысымен, бітімімен, болмысымен, тұлғасымен, содан кейін барып білімімен даналық мәйегінен қана сусындаған ақылдың кені сияқты елес береді. Көшпелі қауымның сан мыңдаған жылдар бойғы тектік негізіне жинаған асыл қасиеттерін тірнектеп келіп әуелі Абайға, содан кейін Мұхтар мен Қанышқа, Әлкейге тағдыр талайына лайықтап үйіп-төгіп бере салған тәрізді.

Қазақ тарихы мен халқының осындай бір аласапыранды жол айрығында тұрғанда соңғы үшеуінің бір заманда басы қосылып, еліне еңбегі сіңгенше бірге ғұмыр кешуінің өзі де жұртымыз үшін жұбаныш. Егер алаштың зор тұлғалы ардагерлерінің соңында осы үшеуі іспетті әр ғылымның тұтқасын ұстап, ұлтына ұйытқы болған тұлғалар қалмағанда, қазақтың рухани даму дәрежесі дәл қазіргі деңгейге көтерілмес еді. Үш ғұламаның арқасында қазақ ұлтының ақыл-ой дамуы деңгейін әлемдік ғылымның шоқтығымен тең дәрежеге жеткізді.

Бұл – жай мақтан емес. Тарихи шындық. Бұл үшеуі өз саласы бойынша түркі, тіпті, Кеңес тұсындағы аз санды ұлттың барлығының медеу тұтар тірегі болды. Олардың алдын кес-кестеп өтетін тұлға жоқ еді. Оған дәл қазір дәлел іздеп сабылудың қажеті аз. Әттең, куәлердің көзі  сиреп кетті.

Далада туған даналардың ең соңғы тұяғының бірі – осы Әлекең, академик Әлкей Марғұлан деп білемін.

Оның ойлау жүйесі, пікір пайымдауы, тұжырымдары, жазу және әңгімелеу мәнері мүлдем өзгеше, тосын құбылыс еді. Иә, тосын құбылыс еді! Қаншама қақпайласаң да сен елес-теткен әлемге сыймайтын. Ол ойға дәл сен сауал берген сәтте келді ме, жоқ, санасында қалыптасқан табиғи тұжырым ба, оны бағамдау мүмкін емес еді. Оның берген жауаптары ешқашан да іштей өзің күткен тұспалдан шықпайтын.

Бір ауыз сөзіңе бір күн түсініктеме беріп, ықылымнан бергі заманды бүгінгі күнмен салыстыра қотарып, әр пікірдің тарихын және сол пікір туралы небір ғалымдардың көзқарасын айтып, одан қорытынды шығарып, содан кейін өз пікіріне көшіп, ең соңында міндетті түрде: «Сен білесің ғой мұны. Сендер сияқты аяулы жандар (сөзінің мәтелі еді) білмесе ұят қой. Оны білу керек. Білгенің жөн. Біз мұны Мұхтар екеуіміз Ленинградқа барған жылы біліп алғанбыз. Біз білмесек ұят қой. Ол болмайды», – деп ескертіп отыратын еді.

Әлгіден кейін өзіңді сауаттымын деп есептеудің өзі қиынға соғып қалатын. «Наданда – ұят жоқ» – деп Абай айтқандай, Әлекеңнің үйінен шыққанда дүниені төңкеріп тастайтындай боп өзіңді қайрап шыққаныңмен, тура он бес күннен кейін, кейін  екі айда бір рет тура сейсенбі күні тағы да оның алдында отырасың. Тағы да сол баяғы күйге түсесің. Тағы да қайралып шығасың.

Өмірдің  соңғы  үш  жылында бұл “қабылдау» әдетке айналды. Ой ағымына, ғадетіне, үй ішіне, мінезінің кейбір қырына бой үйрене келе неше түрлі боспаққа да көштім. Күніне жалғыз-ақ сұрақ қойып, соның айналасына  апталап дайындалып барған кезім де болды. Ол дайындығым әңгіме суыртпақтауға да жарамады. Ақыры бас шұлғудан басқа амал қалмайтын.

Білім – мұхит деген сол шығар. Әлекеңнің білімі мұхит болғанда да, ең ұлы, ең терең, мың ағысты бойына сіңірген мұхит еді. Мұны өзі де білетін. Кей кезде көңілденіп кеткенде, әсіресе, жастық шағын есіне түсіргенде: «Пәлі, Мұхтар екеумізбен Ленинградтың профессорлары да байқап сөйлесетін. Өйткені біз жай адам емеспіз ғой, білімге бала кезімізден сусындап, әбден қанып өстік қой. Иә, хе…», – деп желпініп те қоятын.

Осы бір балалығы тура сол сәтте өзіне керемет жарасып, нұры бетіне ойнап шыға келетін.

Рас, білімге масаттанатын бір адам болса, ол – Әлкей Марғұлан еді және масаттануға толық қақы бар болатын. Қилы-қилы ғылыми тұжырымдарды қиыстырып, тереңдеп сүңгіп, мәселесінің бетін бері қаратқан тұсында: «Мұны Мұхтар жақсы білетін. Өйткені біз білімнің түбіне жете оқыдық қой», – деп, немесе: «Мұны Мұхтар жалпылама білді. Ол жазушы боп кетті де уақыты болмады ғой. Бірақ одан артық түсінетін ешкім болмады», – деп салыстырып отыратын. Соған қарағанда, Әлкей Марғұланның іштей есептесетін адамы Мұхтар Әуезов қана болса керек. Және Мұхаң көз жұмған соң да ойша сырласып, пікір алысуын тоқтата қоймаған іспетті.

Иә, Марғұлан өмірінің соңында пікірлессіз, жалғыз қалды. Оның «қызығы да, ермегі де» – ғылым, білім еді. Оны бөлісетін адам табылмады. Ал біз сияқтылардың жалаң көкірегі мен талабынан басқа ештеңесі жоқ екенін білді. Сонда да, сөзім ішімде қалмасын деп суыртпақтаған шығар, қайдам.

«Қорқа-қорқа батыр боласың» демей ме? Әйтеуір, үш жылдың ішінде Әлекең қолжазбасын сеніп тапсыратындай мүттайымдыққа жеттім. Ол дүниелерінің дені «Жұлдызда» жарияланды. Тек соңғы мақаласы ғана аздап қысқарған еді. Ол кезде Әбілмәжін Жұмабаев ағамыз екеуі бір палатада емханада жатқан болатын, ауру дендеп тұрса да, маған қарап: «Ол мінез сен сияқты аяулы жастарға жараспайды»,– дегенде жүрегіме ине шаншып алғандай болды. Мен «Жұлдыздың» ішіндегі басқа бөлімге ауысқандықтан да, оны басқа бір жазушы қарап, ұсынып еді. Ішінара өңдеп, қысқартса керек.

Әлекең бір жарым ай бойы мені үйіне шақыртпады. Өкпелегенінің белгісі. Ал өзі «жібімесе», кешірім сұрасаң, одан бетер бұртия қалатынын білдім. Шіркін, сондай дана адамның баладан бетер өкпешіл болатыны қалай екен? Ақыры бір күні шақыртып алып: «Неге келмей жүрсің», – деп тәп-тәуір базына айтпасы бар ма? Әрине, ол базынаны естігенде жүрегім егіліп сала берді.

Аңқаулықтың, аңғалдықтың зардабы әбден запы қылған Әлекең өмірінің соңғы он жылында үйіндегі жұмыс бөлмесін ешкім қол сұқпайтын «қамалға» айналдырды. Мен сондай томаға тұйықтанған тұсында барып жолықтым. Неге екенін қайдам: «Бір аптадан кейін маған кел. Әңгімелесеміз», – деді. Зады – менің Абай айналасы мен Мұхтар Әуезов туралы сұрақтарым және Шыңғыс елінің жай-жапсарын аздап білетінім себепкер болса керек.

Сонда байқағандарым мынау.

Үш-төрт сағатқа созылатын әңгіменің барысында қолыма қалам, дәптер алсам болды, әлгі әңгімесін тия қояды да, мүлдем басқа тақырыпқа көшеді. Қазбалап сұрасаң бір ауыз сөзбен түйіндей салады. Сондықтан да, Әлекеңнің маған ұсынған қолжазбасын қараған боп отырып, ылғи газет алып барып, соның бетіне адамдардың аттарын, жылдарын, жер аттарын ғана байқатпай түртіп қоятынмын. Әңгімені таратып айтатыны сонша, кейде бір сұраққа екі-үш кездесуден кейін толық жауап алатынмын. Үш-төрт жылдың ішінде бір-ақ рет жұмыс бөлмесіне бас сұқтым. Оның өзінде де жеделдете шығарып салды.

Әуелде бұл мінез маған өте түсініксіз болды. Кейін, өзінің өмір жолын толық айтып шыққан соң ғана ұқтым. Әлекеңнің соңына тыңшылар көп еріпті. Сондықтан да, әр сөзінің хатқа түскенінен сескенеді екен. Ал әңгіме арқауы – Әлихан, Ахмет, Міржақып, Мағжан, Жүсіпбек, 1934 жылғы Ленинградтағы студенттер көтерілісі, ашаршылық туралы болатын. Өзін өлімге бел будырған НКВД-ның тыңшысының аты-жөнін айтып:  «Тұрсын, Ленинградқа барсаң адресін берейін. Соны тауып, сөйлесші. Мені айтшы, сұрашы. Нұқып-нұқып жіберіп, бір шошыту керек еді өзін», – дейтін.

Дананың балалығы осы емес пе. Ол кезде әлгі тыңшы маған жалын сипата ма? Тіпті, қиылып өтінгендей де болатын.

Ал қолжазбасын ешкімге бермеуінің себебін сүйікті қызы Дәнел жырдай ғып айтады. Әлі де көлденең көзге ұстата қоймайды. Өзім куә болған екі-ақ жайды айтайын.

Сол жылдары Әлкей Марғұланның мұраларын жинап, зерттеу, бастыру жөнінде арнайы комиссия құрылды. Кісі бөлінді. Ол комиссияның ең үлкен жұмысы – Марғұланның қолжазбаларын қолды етумен аяқталса керек. Әркім бір үзіп жұлып, сөзін өзгертіп, Әлекеңнің атына көпшік қоя отырып, өз аттарынан жария-лай бастапты (кейбір деректерді пайдаланып жүргендер  де болды). Сөйтіп, марғұлантану Марғұланның көзі тірісінде  «малдануға» айналды.

Екінші, сол жоспарланған он томдықтан күдер үзгеннен кейін  «Жұлдызға» шыққан мақалалардың негізінде бір кітап құрастыруды көздеді.  «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жыры туралы 150 беттей еңбегін бір ғалым машинкаға бастыруға алады. Сөйтіп жүріп Әлекең пайдаланған 247 еңбектің сілтеме тізімін  «жоғалтып» алып, қайтармай қойыпты. Шын ғалым үшін сілтемесіз, пайдаланған әдебиетінің тізімінсіз зерттеу жариялау – намыс. Әлекең қатты күйзелді. Мен  «Жұлдызға» берген мақалаларын ақтарып жүріп әлгі тізімнің үшінші данасын тауып, бастырып апарып бердім. Өзінің қолжазбасын маған беріп:  «Керек болады, сен ал», – деді. Ол әлі сақтаулы тұр. Қазір «Отырар кітапханасы» ғылыми орталығының сирек қолжазбалар қорында.

Міне, мұндай  «қамқорлықтан» әбден мезі болған ғалымның мінезін, әрине, түсінетіндер де, түсінбейтіндер де бар, түсінгісі келмегендер де болды. Менің ойымша, әртүрлі тәсілмен Әлекеңді бір «сауып» қалмаған адам аз-ау деп топшылаймын. Өйткені, қолжазбаларын сондай қызғыштай қорғаған Әлекең қай мақаласын кімге бергенінен жаңылып қалатын. Көп суреттері қолды болды.

Әдебиет тарихынан қорғаған докторлық диссертациясы Ленинградтың, не Мәскеудің архивінде жатыр. Елуінші жылдары сүргінде түрмеге түсу қаупі төнгенде сонда өткізіп тастапты. Қайтып алмаған. Ылғи: «Сол жаққа жолың түссе, айт. Жөнін сілтейін. Көшіртіп ала кел», – дейтін. Оны құнттаған мен болмадым. Дәнел апай біледі. Ендігі үміт Әлекең үшін шырылдап жүрген сол жалғыз қызында еді. Тоқсаныншы жылдары Марғұланның мұраларын толықтай шығарудан әбден күдер үзген Дәнел Әлкейқызы академик Әлкей Марғұланның қорын Бішкектен ашты. Қазақстандағы ықыласты топтың ықыласына сенбеген сияқты.  Сол бір алмағайып заманда оған да таңданудың реті жоқ. 

Әлкей Марғұлан тағдыр тауқыметін де бір қазақтан кем көрген жоқ. 1929-30 жылдары алаш ардагерлерімен түрмеге түсе жаздап барып әзер құтылған. 1937-38 жылғы жаппай жазалау тұсында оны Қазақстанға жібермей, Мәскеу мен Ленинградта елеусіз ғып ұстаған ұстаздарын «аяулы адамдар еді» деп сондай бір тебіреніспен еске алатын. Ал ашаршылық жылдары бүкіл үй ішінен айырылып, жапа шеккені, тыңшылардың тіміскілеуіне шыдай алмай, өзіне өзі қол салуы, Мұхтар Әуезовпен екеуін шағыстырып, 1940 жылға дейін сәлемдестірмей қойған сумақайлардың әрекеттері – ұзақ әрі тауқыметті әңгіме.

Сондықтан да, Марғұланның өмірі – егжей-тегжейлі зерттеуге толық татитын өмір. Өзінің қаламгерін күтіп жатқан тақырып.

Ал кезек күттірмейтін бір шаруа – ғалымның еңбектерінің толық басылып шығуы еді. Әкесіне тартқан табанды, «еңбекті сүйген» адал қызы Дәнел  Әлкейқызы Марғұлан ақыры дегеніне жетіп, Иманғали Тасмағамбетовтің қолдауымен академиктің Шығармаларының он төрт томдығын 2007-2012 жылдары аралығында жарыққа шығарды. Жоғарыда атап өткеніміздей, ғұламаның мұралары мұнымен де шектелмейді.  Соның ішінде, Қазан кітапханасына тапсырып кеткен  «Алтын орда дәуіріндегі жарлықтар» атты кандидаттық диссертациясының толық мәтіні қамтылмай қалған сияқты көрінеді маған. Ал, «Саят құсары» атты этнографиялық монографиясы  2004 жылы менің алғысөзіммен әуелі «Егемен Қазақстанда» жарияланды, кейін жеке жинақ  боп жарық көрді.

Мұндай басылымдар, алдағы уақытта да оқта-текте болса да, оқырмандарды елең еткізіп тұратынына сенемін. Өйткені, Марғұланның зерттеулерінсіз қазақтың қоғамтану ғылымы үнемі жетімсіреп тұратыны сөзсіз.

Қазір Әлекеңді менсінбейтін ғалымдар бой көрсете бастады. Бұл жақсылықтың нышаны емес. Тағы бір ғұлама қазақ ғылымының бақыты үшін өмірге келер. Бірақ, сол ғұламаның өзі табанын Марғұлан қалаған табалдырыққа тіреп тұрып жоғары көтерілетіні анық. Қазақтың ақыл ойының дамуын Марғұлансыз елестете алмайсың және үнемі Марғұланның жоқтығы сезіліп тұрады. Марғұлан қазақтың келешегі, бүгінгі, ертеңгі тарихы үшін де керек. Марғұланды сыйлау – өзіңді-өзің сыйлау, ұлтыңның рухын сыйлау.

Біз қазақтың рухын әлемдік деңгейге тек Марғұландай ардақтылар арқылы көтере аламыз. Өйткені, ол – өз ұлтының ең озық қасиеттерін бойына сіңірген, сол қасиетті халқына берген, адал жүректі, біртуар перзент. Сондай перзенттің жадымызға жат тартуы ақындарға да, әкімдерге де, дарындарға да, ғалымдарға да мін. Себебі, қазақтың кез келген азаматы Әлкей Марғұланның жоқтаушысы, жанашыры, шәкірті болуға қақылы.

Марғұлан – исі қазаққа ортақ тұлға. Академик Әлкей Марғұланның ғылым саласындағы еңбегін талдап тауыса алмайсың. Ол – шағын, тек қана эпистолярлық мұраларға бағытталған зерттеудің міндеті де емес. Аяулы ағаны, әр түрлі жайға ой салдырған ұстазды еске ала отырып, айтылған бұл ниет –  оның ұмытылмайтын бейнесін жүректе тағы бір жаңғырту ғана.

Дала шежірешісі академик Әлкей Марғұлан марқұм жұмсақ креслоға шалқайыңқырап, шапанын қаусыра жамылып, сиреген бурыл бұйра шашы даланың ақ шашақты селеуіндей сепсіп, арасында құмыға, даусын ішіне тарта күліп, кейде «біз тек француз коньягін ішетінбіз», кейде «біз де серіміз, екеуміз де білімдіміз ғой», «Әй, Мұхтар» деп желпінгенінің өзі жарасып, арасында: «Ой, Шыңғыс, кел, келе ғой» – деп немересімен ойнай отырып, көп күндерде мол сыр айтып еді. Біз баспасөз бетінде жарияланған, қолжазба күйінде көрсеткен материалдарына иек артып, бізге айтқан естелігін сол өзі айтқан әңгімелерімен қоса жинақтап келтіреміз.

 

ӘЛЕКЕҢ АЙТҚАН ЕСТЕЛІКТЕР

(Салыстырмалы сыпаттама)

 

Әлқисса, бұл жазбалар Әлкей Марғұланның аузынан қандай күйде қағазға түсірілді, сол күйінше тасқа басылды. Оқиғалардың араласып, ілгерінді-кейінді ауысып баяндалуы байқалса да, еш өзгертуді жөн деп таппадық. Ғұламаның сол сәттегі ой ағымы, ойлау тәсілі, сөз мәнері, бір оқиғаны айтып отырғанда көз алдына елестеп кеткен екінші адамдардың бейнелері қаз-қалпында сақталсын деп ойладық. Және сол шақтағы ғұламаның құбылған бейнесі мен толғанысы, бастапқы ойға қайтып оралуы сияқты сезім иірімдер өзімізге де ыстық көрінді. Сөздердің қысқа қайырыла жазылуының себебі де түсінікті шығар. Зер салған адамға ойдың және оқиғаның желісін ретке келтіру қиынға соқпайды. Араға  қырық жылдан астам уақыт өтіп кеткендіктен де, асығыс жазылған кейбір сөздерді ажыратуға мүмкіндік болмады. Оған ғафу өтінемін.

«Күнделіктің» арасындағы  кіріктірмелер  мен деректер және олардың арасы үзіліп немесе күні ауысып баяндалуының себептері туралы ескерте кететін бір мәселе,  бұл тәсіл – эпистолярлық мұраларды өзара салыстыру арқылы ғалымның ойлау жүйесі мен өмірлік жадындағы үзік-үзік естеліктердің астарындағы өмір құбылыстары мен ғұмыр деректерін барынша түсінуге немесе түсіндіруге ұмтылудан туған  қажеттілік болып табылады. Бір-екі сөзбен бізге ауызекі айтқан мағлұматтардың  әдібін жазып, мазмұнын ашып, ол деректерді кімнен, қайдан алды, қалай жиды т.б. – деген сияқты түйткілді сұрақтарға жауап беріп, соны тарата баяндау үшін де ара-арасына эпистолярлық мұрағаттағы  дәйектемелерді келтіріп отырдық. Сөйтіп, дала данышпанының ой ағымын кеңінен қамтығымыз келді.  Эпистолярлық-эссенің жалпы мазмұн тұтастығын сақтап, ғалымның өмір жолын хронологиялық ретте баяндау мақсатында «Күнделіктегі» жазбалардың орны тақырыпқа орай  топтастырылып, үйлестіріле баяндалды. Бұл – әдеби-текстологиялық ілім саласында қолданылатын қалыптасқан талдау үрдісі болып табылады. Сондай-ақ, естеліктерде де қамтылмай қалған немесе бізге айтып берген әңгімесінде ұмыт қалған көріністерді бір-бірімен салыстра отырып, өзара толықтыру, күнделіктегі шашыранды естеліктерді бір жүйеге түсіру  мақсаты көзделді. Сонымен қатар, ғұлама ғалымның жадында сақталған, немесе ол жүгінген деректердің түпнұсқасын білу де ғылым үшін үлкен олжа болмақ – деген ойда болдық.

Әдетте, баратын күнімді Әлекеңнің өзі алдын-ала белгілеп  қоятын. Қатираға түскен кездесу күндерінің кестесі мынадай: 13.Х. 1981. Сейсенбі; 17.ХІ. 1981. сейсенбі; 24-01.82. жексенбі. Неге сол күні? Еркін сөйлескісі келді ме? Әңгіменің ұзаққа созылуына қарағанда солай сияқты; 19.10. 82. Сейсенбі; 13.04. 82. Сейсенбі; 21.09.82. Сейсенбі; 30.11.82. Сейсенбі; 28.12.82. Сейсенбі; 02.03. 83.Сейсенбі; 18.04. 83. Бейсенбі. Неге байланысты Сейсенбіні бейсенбіге өзгертті екен. Бұл да академиялық институттардағы жұмыс күні. 27.09.83. Сейсенбі; 30.04.84. Сейсенбі. Орталық комитетке іздеттіріп, шақыртып алған күні осы күн; 31.12.84. Дүйсенбі және менің кешігіп барып, кешу сұрай алмаған күнім. Ал, «12.01.85. Сенбі» – ол кісінің дүниеден қайтқан күні. Сейсенбі, бейсенбі   – академияның ғылыми институттарындағы жұмыс күндері. 40 жылдан астам бір мекемеде істеген Әлекең өзінің барлық қосалқы қам-қаракетін осы күнге белгілеп, соған бойы  үйреніп, әдетіне айналып қалған сияқты. Біздің де кездесуіміз негізінен сол күндерге белгіленіпті.

Әлі есімде, алғашқы екі кездесуде  тек танысу және мені білу мақсатын көздесе керек. Жалпы, Жазушылар одағындағы жайларды, жекелеген адамдарды, олардың жазғандарын сұрап, өзінің өмірінен қысқаша хабардар  етіп,  менің де жөн-жобамды сұрастырды. Газеттің шетіне шолақ-шолақ қайырылып түскен бұл әңгімелердің мазмұны былай:

«13 қазан. Сейсенбі.1981 жыл: Мен шындықтан ауытқымағанды ұнатамын. Фактіге сүйену керек деп есептеймін. Бүгін не жаңалық? Соны жазуыма қоспасам, уақыттан кешігіп қалмаймын ба? Жазушылар да осыған жүгіну керек. Пушкиннің Пугачевті жазғандағы әр сөзі, сөйлемі шындық. Лермонтов соның жүрген жолымен жүріп, соның үлгісімен жазды. Ал өзгелердің  Ілияс Есенберлин сияқты жақсы роман жаза алмай жүргендері – архивті ақтармайды. Романға лайық архивтер Ленинградта том-том боп жатыр. Құнанбайды Фридрикске (Омбы губернаторы – Т.Ж.) жібертпеген Ыбырайым Жайықбаев тегін адам емес. Осы арасын Мұхтар қазір қайта қарар еді. Тәттімбетті жақсы жазған (А.Сатаевтің повесі болуы керек – Т.Ж.). Құнанбай одан кем емес. Тек жеке мінезі бар. Олардың суреттері қайда жатыр? Қарқаралының музейіндегі Құнанбай деп жүргендері Жанайдардың суреті. Сатаев қате айтады. Тәптіштеп қараса...  Тәттімбет суретке түсуден бұрын өлген».  

***

«Эпостардағы ерте кездегі фантазия бар, соның өзінде шындық көп. Төбекөз мекендеген жерді Қабақия деген. Ол – Қарақан заманы. Қараны (зұлымдықты – Т.Ж.) құр жібермейді. Өлтереді. Болезненный вопрос. Борьба  добро со злом.

Роман жазатын адам Ленинградта, Мәскеуде, Салтыков кітапханасында отыру керек. Адамның сусынын қандырады сонда. Білмейтін шала надан кісі оқиды оны әйтпесе. Ғабиттың жазғаны шынға келді. Сәбитті сынайды сол үшін. Шіркін, әділ, тұрлаулы, последовательно жазса…».

***

« Қазақстандағы коммунистерді ұстаған кезде ұсталған Нұрмақов, Смағұл Сәдуақасов ойға жүйрік, шешен адамдар еді. Соларды шығарса… Шаймарданның (Тоқжігітов – Т.Ж.). өзі ақылды. Мінезінің аусарлығы болмаса, партияның өз кісісі. Соның (осындай мінез қайшылықтарының –Т.Ж.) өзі әдемі емес пе. Леонид Ильич артына бірталай жақсы пікір қалдырды. Целионград т.б. Үлгі. Пікірін адамға сүйейді».

***

«Мұхтар «Алашқа» кірген емес. Жиналыс-тарына кіріп, тыныш отырды. Өзінің мүше боп кіруі туралы арызы жоқ...

Ертеде жастар коммунизмнің ер жеткен кезінде басқа тірлік болады деп ойлады. 30-жылдары   өздері көп елді бүлдірді, өлтірді. Соны пікір етіп айтуы мүмкін. Оның ешбір жиылысынан сырт кетпеді. Семинария бітірер кезде «Абай» журналын шығарды»;

 «17 қараша. Сейсенбі.1981 жыл: Қазақтар Түркістанды, Сығанақты, Сауранды ... бәрін тас-тады, қайта келе алмады. Әбілхайыр, Абылай  солтүстікке жылжыған. Жем бойына... Алдын шарлап ойлады. Түркістанды елестетіп: Көкшетаудан сол жерге қала салсам. Ескі қаланы тұрғызсам – деп ойлаған Абылай. Абылай сондай болған.

 Ырғызбай да сондай өсиет жазған. Ол билердің ауызында сақталған. Оны Мұхтар да зерттеді. Керек болмады ма оған? Жазбады. Қазақтар туралы Янушкевичтен адал ешкім де жазбаған. Барақ түйе тасты көтерді. Соны қалай мақтайды. Осы жазушылар Янушкевичті, Барақты білмейтін шығар. Стеклованың жазғаны басқа, анау басқа. 40 баспа табақ. Поляктар туралы Мұхтар жаза алмай кетті-ау. Олар қазақты жақсы көрді. Өздері сондай әдемі. Көбінесе ауылда жүрді. Әрине, арасында арамзалары да болды.

Романға («Абай жолына». Демек, бағанадан бергі әңгімелерді Мұхтарға байланыстыра айтып отыр екен-ғой-Т.Ж.)  кірмеген бас әңгіме бұл. Мен басқа техникалық  ғылымға ауыстым. Әйтпесе, әдемі жазам ғой. Осыларды магнитафонға ауызша жазар ем. Әттең, неғыласың?.. Мұхтар мұны әдемі білген. Шекспир, Диккенс, Достоевскийді оқыды. Ептеп Толстойға қарады. Достоевскийді артық көрді: «Ашық айтады» – деп.  Толстойда «попопщина» болған. Өзі адал, гуманный. Чеховқа қарайтын. Лермонтовты жақсы көрді».

***

«Ойшылдар  бұл жаққа келмеген. Ылғи тентек помещиктер келген. Пушкин Оралға келген. «Қозыны» жазып алып кетті. Одан басқа ешкім келмеген. Ылғи «тағы» деп жазумен болған. Бұл пікірлер Ефронда (Энциклопедида –?) кездеседі. Ол кісінің (Кім екендігін нақты жазып алмаппын. Өкінішті. Шангин емес пе екен? – Т..Ж.) жазуында 1 том жатыр. Чертеж салған. Зерттеуші жоқ. Мен қарадым, жастар іздесе табылар».

***

«Әліпби (?) арабша – бастауыш кітап деген сөз. Самойлович қолын қойған «Қозы Көрпештің» 3 варианты бар. Ленинградтан таба алмадым. Сақау ақынның жазғаны бар. Ол жырды Болат –  сенатта үш күн айтқан. Академиктер таң қалған. Николай патша екі сағаттай тыңдаған. Болат – Ғұбайдолланың баласы, Уәлихан немересі, Шоқан – тоқалдан, бұл – бәйбішеден. Уәлиханның бар документін татар шпионы ұрлап тыққан. Татар молдаларының дені шпиондар. Қазақ арасына әдейі жіберген. Онда қытай, мәнжүр документтері бар еді.

Сырым Датовтың соңынан түскен – татар мүфтиі. Оның қызын Жәңгір хан алған.

Өзбек ханмен бақсылардың соғысын Ілияс Есенберлин жазды ма?», – деген сияқты желдірме пікірмен өтті».

Әр нәрсеге екі-үш  мәрте шолу жасап, қолыма қағаз-қалам алдыртпады. Ал, осындағы айтылған пікірлерді таратып, әдібін жазу бұл еңбектің мақсатына жатпайды және еңбектің көлемі де көтермесе керек. Әйтпесе, Әлекең айтқандай, «әдемі әңгіме» шығар еді.

17 қараша күнгі  әңгіменің соңында: мақаланы кім, неге сұрағанын, қанша көлемде беретінін, өзінің кейбір жарияланымдарына риза еместігін, журналистердің қазіргі баспасөздің мәнеріне бейімдеп жіберетініне реніш білдірді: «Мақсұтыңды түсіндім, әңгімеге түсінетін «аяулы бала екенсің» (бастапқыда ыңғайсызданып қалғам, сөйтсем, сөзінің тұрақты мәтелі екен). Абайдың ауылында қалыптасқан әңгімелесу дәстүрі бар. Келіп тұр. Сейсенбі күні сағат онда. Айтқаныңды дайындап қоямын», – деді. Апта аралап барған екінші жолы: материалдарды қарастырып, дайындап қойғанын, енді әдебиет көрсеткіштерін салыс-тыратынын айтып, шығарып салды.

 

«КҮНДЕЛІКТЕН»

 

«24.01.1982 жыл. Бүгін академиктің үйінде үшінші рет болдым. Бір бума мақала алдым. Атымды жаттап алыпты. Іш тартып сөйлеп: «Келіп тұр. Жақсы, аяулы бала екенсің», – деді тағы да.  Сөз қолданыстарында қазақтың ескі мақамдары мен ырғағы бар. Жылқыша оқыранып қойып сөйлейді екен. Қолға қағаз, қалам алсаң, үндемей қалады. Сондықтан да, айтқандарын еске ұстау үшін газеттің шет-шетіне түртіп отырдым. Сөздердің үзік-үзік болуы да сондықтан. Әңгіме бір тақырыпта емес, әр саланың, әр оқиғаның, әр адамның әр уақыттағы барысы еске алу ретінде ілгері-кейінді айтылғандықтан да, сол жүйесіз ауызекі айтылу қалпымен хатқа түсірілді.

Бүгін мынадай мақалаларды алдым. Негізінен қазақ эпосының тарихы туралы докторлық диссертациясының кейінгі өңделген нұсқасы болуы керек. Осы материалдарды мынадай тақырыпта бөліп-бөліп, «Жұлдызға» жариялауға келісімін берді. Мазмұны:

1.  «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жыры. 4 суретті қосып берді;

2.  Қорқыт туралы қазақтың қария сөзі. 34 бет;

3.  Қорқыттың өлімге қарсы күресі;

4.  Қорқыттың қазақ музыкасындағы дәстүрі;

5.  Деректер: ұлы ойшылдардың елінде;

6.  Таңбалы тасқа бірлік туралы жазылған ұрандар;

7.  Бетпақдаладағы таңбалы тастар;

8.  «Ертөстік» туралы зерттеу;

9.  «Қозы Көрпештің» варианттары туралы мақала;

10.   Эпос тудырған орта;

11.   Жырдың сюжеттік құрылымы;

12.   Жырлардың варианттары;

Мақаларды беріп жатып:

– Біз қазақтың ескі сөздерін дұрыс айтып, дұрыс жазып, дұрыс қолданып жүргеніміз жоқ. Әсіресе, қазіргі баспасөзде жиі байқалады. Дұрыс сөзді өзгертеді. Мысалы, сахара мен сақраны бір сөз деп қабылдайы. Сахара – құмды дала, шөл. Сақра – дала. Жазира – шалғынды жазық емес, кең жазық құм даласы. Сол естеріңде болсын. Орынсыз сөзді өзгертпеңдер. Сауатсыздық болады... Кейде өз жазғаныңды оқудан ұяласың (Шындығында да ол кісінің өзіндік сөз мәнері, сөздік құрылымы, сөздік қолданымы, сөздік ләмі, сөздік орфографиясы бар еді. Архаизмдерді қолданғанда түрлендіріп жіберетін– Т.Ж.)».

P.S. Әлқисса: Ұзын ырғасы көзі тірісінде маған 17 мақаласын беріпті. Соның барлығын, тұтас монографиялық сыпаттарда жазылған зерттеулерді  жекелеген тақырыптарға бөліп, кезінде «Жұлдыз», «Ақиқат», «Абай», «Қазақ тарихы» журналдарының және «Қазақ әдебиетінің» беттерінде жарияладым. Олар мыналар: Марғұлан Әлкей. Ақын туған орта (Абай туралы жаңа деректер// Жұлдыз,  -1982. №4. 192-199 беттер; Қорқыт туралы жазбалар// Қазақ әдебиеті. 1982. -12 қараша; Қозы көрпеш-Баян сұлу кешені // Жұлдыз,  -1983. №2. 192-199беттер; Қорқыт ата өмірі мен әфсаналары// Жұлдыз,  -1983. №3. 139-166 беттер;  Ең ескі дәуірдегі дәуірдегі халықтың аңыздары (Ер Төстік, Ақкөбек, Құла мерген т.б. жайлы зерттеулер, деректер// Жұлдыз,  -1983. №5. -170-178 беттер; Күйді ерттеп, әнді мінген кемеңгерлер (Қазақтың сал, серілік дістүрі)// Жұлдыз,  -1983. №9;  «Тамғалы тас» жазуы (Орта ғасырда қазақша тасқа бедерленген белгілері)// Жұлдыз,-1984. №1; Ойсылқара Қазақстан территориясын мекендеген ғұндардың ең жақсы көрген түйенің тәңірісі туралы тарихи-этнографиялық әңгіме// Жұлдыз,  -1984. №4. 192-199беттер; Қазақ жазуларының тарихы// Жұлдыз,  -1984. №8; Архивтегі жазбалар// Жұлдыз,  -1985. №; Екі мың жыл – жүректі тербеткен жыр// «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» жырларының нұсқалары туралы//Жұлдыз,  -1985. №2; Еңбекпен өткен өмір //Жұлдыз,  -1986, №1; Қобызы болған халықтың (Қазақ халқының көне поэтикалық мұрасын жасаушылар туралы// Жұлдыз,  -1988. №6; Найман, керей өңгіттердің жазулары// Ақиқат. -1993. №7; «Тамғалы тас» сыры (Орта ғасырлық тасқа жазылған қазақтың таңба, ұрандары// Қазақ тарихы. -1993. №2-3.Үш хаттың сыры (Абайдың ағасы Халиолла Өскенбаевқа жазған хаты туралы) // Абай. -1993, №6; Қазан университетінің қолжазбалары// Ақиқат. -1994. №5.

Ұмыт қалған көне қазынаның қоймасындай боп жатқан академик Марғұланның  еңбектерінің ішінен журналға лайықталып іріктеліп жарияланған  сол сериалы мақалалар тиісті ресми орындардың назарын аударып, «Жазушы» баспасы арқылы «Ежелгі жыр аңыздар» деген атпен монография болып шығуына септігін тигізді. Біз осы еңбегімізді ғалымның  алдындағы азамат ретіндегі бір парызымыздың өтелгені сияқты сезінеміз. Жинақтың баспаға дайындалу барысында кітаптың редакторы, курстас досымыз Дәуітәлі Стамбеков екеуміз   мәтінмен жұмыс істеп, біраз пікір алысып: қолжазбамен қалай жұмыс істегенді Әлекең ұнатады, қандай өңдеулерге қарсы, сол туралы біраз түсінік берген едім. Ол жұмыстың негізгі барысы –  қолжазбаның түпнұсқасындағы архаизмдер мен ғылыми стильдің мәнерін барынша сақтай отырып,  әдеби мәнерге түсіру бағытында жүргізілді. Бұл да ұлтымыздың руханиятын толықтыру мақсатындағы бір игілікті шара болып есептеледі.

Кезінде, академиктің өзі сол моногрфияның қолжазбасын: «Сенде болсын. Сақтарсың»   – деп бізге беріп еді. Мен оны «Отырар кітапханасы» ғылыми орталығындағы «Академик Марғұланның мемориалдық кітапханасының» қорына тапсырдым. Қазір де сонда көрмеде тұр. Біздің бұл септестігіміз туралы академик Ә.Марғұланның өзі «Еңбекпен өткен өмір» атты естелігінде: «Шын мағынасында  казақ фольклорын, кейбір әдебиет түрлерін зерттеуге көп ойлар бөлдім. Солардың ішінде «Ең ескі дәуірдегі халықтың аңыздары» («Жұлдыз, 1983. №5), «Қозы Көрпеш-Баян сұлу кешені» («Жұлдыз. 1983, №2), «Қорқыт ата аңыздары» («Жұлдыз», 1983.№3) атты еңбектерімді атауға болады», – деп есекеруі,    Шығармаларының 14 томдық басылымының алғысөзінде: «Халық эпосына байланысты әртүрлі мақалалары қазақтың мерзімдік баспасөзінде, соның ішінде «Жұлдыз» журналында жиі жарық көріп жүрді», – деп аталып өтуі  еңбегімізге  берілген баға деп есептеймін.

3. «БІЛІММЕН СУСЫНДАУДЫ   ӘКЕМ ҮЙРЕТТІ»

(Туған орта, әке-шеше,

балалық  шақ туралы)

 

Тірі аңыз адаммен бетпе-бет келетінім есіме түсіп, хабарласпас бұрын бір ай табандап ғұламаның өмірі туралы жарияланған мағлұматтардың дерлігін ұлттық кітапхананың библиография бөлімінің библиографтарынан кеңес ала отырып қарап шықтым. Соның ішінде, академиктің өмір жолы жөнінде жазылғандардың  арасынан менің ойымды қозғағаны Қабдеш Жұмаділовтің 1972 жылы «Жалын» альманағында жарияланған «Дала шежірешісі» атты толғау мақаласы болды. Әрине, Шоқан, Абай, Ақан сері, Жаяу Мұса қақындағы әдебиет пен өнерге қатысты жарияланымдарына баса назар аудардым. Онша хабарым мен ықыласым болмаса да, неше түрлі сызбалар мен цифрлар қамтылған археологиялық және көне  күмбездердің өлшем-пішімдері жөніндегі таза ғылыми  сыпаттамалар берілген кітаптардың мазмұнын есімде сақтауға тырыс-тым. Соның барлығын ойымда қорыта келіп, өзім сол кезде тереңірек білуге ұмтылып, Мұхтар Әуезовтің өмірі туралы көркем шығарма жазуға ниеттеніп, белсене кірісіп жүрген кезім, «Қилы заман» хикаятына қатысты архив деректеріне негізделген «Бейуақ» монографиясының алғашқы нұсқасы жазылып қойған кезі еді. Сондықтан да, әңгімені  ғалымның «Жұлдызда» жарияланған «Жадымда қалған жақсы күндер» атты Мұхтар Әуезов туралы естелігін негіз ете дамытуға бекіндім. Одан өзге тақырыпты қозғауға  дәтім жетпеді.

Сонымен, алғашқы жүйелі жазба қатираға 1982 жылғы қаңтар айының соңғы жексенбі күні, жоғарыдағы мақалаларды берген күні түсіпті. Таңертеңгі сағат онда бардым. Түстеніп, сағат төрттің мөлшерінде қайттым. Дастарқан басында  Раушан Әбікейқызы, Дәнел Әлкей қызы, немересі Дәмен, күйеу баласы Орынбек, шөбересі Шығыс болды. Бұл кезде мен де Әлекеңмен жатсынбай сөйлесіп, демімді еркін алып, бойымды үйретіп, бауыр баса бастаған едім. Сонымен, қойын дәптерге түскен бiрінші бет.

«Тілшеден»,«24.01.1982 жыл. (Жалғасы):– Ленинград аяулы қала ғой. Бiлiмге сусындайық деп армандап келгемiз. Бiз әдептi, әдемi студент болдық қой. Алдыңғы қатарға отырамыз, ха, иә... Есiл-дертiмiз сабақта, иә... Бiз «Қозы Көрпеш – Баян сұлуды», «Қыз Жiбектi» ерте оқып, тәлiм алып өстiк қой.  Мен тек оқу мен жастық қызығының базарында жүретiнмiн, иә... Ойыма келмейдi үйлену... Оқуымды бiтiруiм керек...  Эстетіз, әдемi тәрбие алдық емес пе... Мұхтарды қызмет бабымен елге шақыртып, оқудан үзiлiс алған шақтарында маған хат жазады. Тек отызыншы жылдардың басындағы хаттарынан алаң көңiлдiң iзi сезiлетiн. Отыздай хаты бар едi. Аяулы сөздердi мен де сақтай алмадым. Шара бар ма. 1927 жылы Алтай экспедициясына менiмен бармақшы едi. Жетісуға кеттi. Сол сапар қайырлы, қаспақты болды. Ораз Жандосовпен, Тұрар Рысқұловпен еркiн әңгiмелесетiн. Ал, Мұхтар қайраткер ғой. 1927 жылы Мұхтардың жеке басының алаңы қатты болды ма, бар қуатын қағазға жұмсап, төндiре жазды»,– деп басталып, әрі қарай былай жалғасыпты.

«Ал, мен оқуға шөлдеп келгемін. Білімнің тереңіне сүңги бердім. Біліммен сусындауды маған әкем марқұм жастай үйретті емес пе. Білімді, ескі араб,   шағатай  жазуларын жақсы білді. Он жасқа келгенде мен сол көне кітаптарды оқыдым. Төбенің басында отырып, жайлаудың каусарымен қоса білімге де сусындадым ғой. Біздің үйде бұзаудың терісіне жазылған көне қалмақ жазулары болатын. Оны әкем жақыслап оқитын. Жаяу Мұса мен Машһүр Жүсіпке көрсетіп, оқып отыратын. Мен соған құмартып қарайтынмын. Оқығым келетін, не жазылғанын білгім келетін. Иә, хе… Әкем Хақан Жаяу Мұсаның туысы болатын. Қызылды-жасыл киініп, жұртты думанға батырып жүретін. Ол қызығын мен де көріп, қызықтадым ғой. Ал, Машһүр Жүсіппен құрдас еді. Екеуі қалжыңдасып отыратын. Мен солардан тәлім алдым ғой. Сен, Машһүрді білетін шығарсың. Сендей аяулы балаға білмесең, ұят болады. Оның атын Абай ауылы жақсы біледі. Иә, хе… Жаяу Мұса мен Хақан әкем Олжабай батырдан тарайды. Олжекеңнің батырлығы ерекше. Абылай хан сыйлаған ғой. Ол кісінің туы шешемнің сандығында сақтаулы болатын. Әттең, соның бәрі шешеммен бірге көрге көміліп кетті. Мен шежіреші қариялардан Олжекең туралы деректерді жаздырып алдым. Архивтен де таптым. Бұрынғы қазақтар еркін күнінде Ертістің арғы жағындағы қарағайлы Құлынды жазығына жылқысын қыстатып шыққан. Биелер құлындаған соң бері Сарыарқаның самалына сусындатқан. Ақ патшадан соған рұқсат сұрап жазған хаты бар.  Жаяу Мұса туралы мол архив деректері болуы тиіс. Болмауы мүмкін емес қой ондай аяулы жан туралы. Машһүр Жүсіптің қолжазбаларын Ленинградтағы архивке өзім апарып тапсырдым. Жоғалып кетеді ғой Әубәкір Диваевтің бума-бума қолжазбалары құсап. Енді осыларды біліммен әдемілеп жазу керек қой».

Қысқа-қысқа шолақ сөйлеммен қатираға түскен бұл деректердің негізі бізге әңгімелеп айтып отырған тұста жазылған ғалымның «Еңбек сүйген өмір» атты естелігінде таратылып айтылады. Мысалы: ауызекі әңгімеде қағазға түскен:

«Күнделіктегі»: «Біліммен сусындауды маған әкем марқұм жастай үйретті емес пе. Білімді, ескі араб,   шағатай  жазуларын жақсы білді. Он жасқа келгенде мен сол көне кітаптарды оқыдым» – Естеліктегі: «Марғұланның баласы Хақан (1857-1920) Жасыбай көліндегі қыстақта туып-өскен. Бала күнінде Баянауылдағы қазақ мектебінде оқып, арабша жақсы жаза білген», «Әкем мені бес жасымнан оқытып, арабша хат танытты. Одан кейін жеті жылдай ауылдағы қазақ мектебінде оқыдым, қыпшақ, шағатай тіліндегі кітаптарды көп оқып, жақсы біліп алдым. Сол оқығандарым әлі есімнен кеткен жоқ».

«Күнделіктегі»: «Біздің үйде бұзаудың терісіне жазылған көне қалмақ жазулары болатын. Оны әкем жақсылап оқитын. Жаяу Мұса мен Машһүр Жүсіпке көрсетіп, оқып отыратын» – Естеліктегі: «Әкем Машһүр Жүсіппен, Біләл молдамен бірге оқыған. Бала күнімде олар  біздің ауылда кездескенде бірі-бірімен шүйіркелесіп, жас кездерін есіне түсіріп, әзілдесіп отыратыны есімде жақсы сақталыпты».

 «Күнделіктегі»:  «Иә, хе… Әкем Хақан Жаяу Мұсаның туысы болатын. Қызылды-жасыл киініп, жұртты думанға батырып жүретін. Ол қызығын мен де көріп, қызықтадым ғой.   Иә, хе… Жаяу Мұса мен Хақан әкем Олжабай батырдан тарайды. Олжекеңнің батырлығы ерекше» – Естеліктегі: «Бір күні мұғалім шәкірттерді тегіс соңынан  ертіп: Анау төбенің басында жиналған адамдар тобына барайық – деді. Ол жерге көп ауылдың адамдары жиналған, мыңдаған адам тобы, бәрі дөңгеленіп отырған. Ортасында ән салып Жаяу Мұса жүгіріп жүр. Үстіне кигені қызыл камзол, қызыл шалбар, басында кішкене бөрік. Біз Жаяу Мұсаны осындай топта көріп, көп қызыққа батқан едік».

«Күнделіктегі»: «Машһүр Жүсіптің қолжазбаларын Ленинградтағы архивке өзім апарып тапсырдым. Жоғалып кетеді ғой Әубәкір Диваевтің бума-бума қолжазбалары құсап» – Естеліктегі: «Ә.Диваевтің жазып алғаны – екі жүз қырық дәптер, болмаса сегіз мың беттік фольклор қазынасы... Ә.А.Диваевтің бұл алтын қазынасы бізге сол қалпында келіп жетпеді. Ол әркімнің қолына түсіп, жоғала бастады. Қалғандары Ғылым академиясының кітапханасы мен Орталық архивте сақтаулы тұр», – деген жазбалардың мағыналас келуі ғалымның сөйлеу мәнері мен жазбаша ойлауының арасындағы тығыз байланысты аңғартады.

Яғный, айтар ойын қалыптап, салмақтап, ойша қалыптастырып алатынын танытады. Әрине, қатирадағы асығыс, оның үстіне жартылай қағаберіс  күйде  жазылған сөздердің шолақ қайырылуы табиғи. Сонымен қатар, жазба нұсқадағы кейбір сәттердің мәтібін ашатын сөз, сөйлемдер де «Күнделікте» кездеседі.

Қаперге ала кететін бір дерек, ғалымның әкесі Хақан Марғұланұлымен ұлы Абайдың ұстаздарының  ортақ екендігі. Білімнің бір бастауынан сусындағаны, яғный, екеуінің де ұстазы Камалидден хазірет. Әлкей Марғұлан жоғарыдағы естелігінде әкесі мен Машһүр Жүсіптің бала кездерінде бір мұғалімнен оқығандығын айтады. Камалидден хазірет «Маржани» медресесін бітіріп,  Семейдегі Ахмед-Риза медресесіне мұғалім болып келген. Абайды әуеліде Абдолла имамның медресесіне берген Құнанбай, үш айдан кейін: «Мына жас молданың оқуы төте, тура оқу екен», – деп шәкірт Абайды сонда ауыстырады. Ал, Машһүр Жүсіптің өзі Баянауылда осы Камар (Камаридден, Камалидден)  хазіреттің үйінде тұрып оқығаны туралы жазады». Камар хазірет сол уақытта Баянға келгенде 59 жаста... Баян қаласына келген жылдары 1866 жыл, Машһүрдің сегіз жастағы күні».   Жадидтік жаңаша бағытты ұстанған ұстазды қадами бағыттағы имамдар мен шенуніктер қудалап, соңына түскендіктен де, қырға кетуге мәжбүр болған. Атақты тарихшы Құрбанғали Халиди де осы Камалидден хазіреттің шәкірті, Абаймен қатарлас оқыған. Міне, тікелей нақты ғылыммен жаңаша үлгіде оқытатын  медреседен Жаяу Мұса, Сұлтанмахмұт, Жүсіпбек Аймауытов, Сәтбай әулетінің барлығы, оның ішінде Қаныш Имантайұлы да бар, білім алған. Бастапқы сауатын сол Камалидден хазіреттің алдынан алған баянауылдық шәкірттердің қатарында Хайыржан Бекхожин, Қалижан Бекхожин, Шафиқ Шокин, Әбікен Бектұров сияқты ғалым, академик, ақын бар. Демек, Хақан Марғұланұлы, Әлекеңнің өзі жазғанындай, терең білімді адам болған деуімізге толық негіз бар.

Ал, біз,  осы арада «Күнделіктің» желісін үзе тұрып,  тәфсірлеуді, ұстанған тақырыбымызға орай, ғалымның өмір кезеңдерін, туған жері ата-бабасы, ата-анасы, балалық, жастық шағын еске ала отырып айтқан әңгімелерінен қосымша мағлұмат беретін эпистолярлық мұралардан бас-тауды жөн көрдік. Соның ішінде, талдауға арқау  ретінде, қатирадағы және естеліктегі   Олжабай батыр, Жаяу Мұса, Ақан сері туралы деректерді қалай жиды, кімнен алды, қалай алды деген сауалға жауап іздедік. Діттеген жерге жетпесек те, қанағаттанарлықтай жауапты Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік архивтегі «Академик Әлкей Марғұланның жеке қорынан»  таптық. Мұндағы мәлімет бойынша Әлекең Олжабай батыр мен Жаяу Мұса, Ақан сері жайлы деректерді 1959 жылдан бастап жиыстыра бастағаны байқалады.  Жаяу Мұса мен Ақан сері туралы мағлұматтарды сұрастырып жазған хатына Ақан серінің Теміртасынан тараған Қасым  Жандес (Жандос-?) ұлының, Жаяу Мұсаның баласы Салықтан туған Қапиза Салыққызы Жаяумусинаның  қайтарған жауаптары бар. 

Бұл екі адамға қандай  тілек білдіріп, мағлұмат сұрағаны бізге беймәлім. Оларға жазылған хаттың түпнұсқалары архивтен көзге шалынбады. Алайда Қапиза Салыққызының: «Салық атайды елге апарып жерлеп келгеннен бері сіздерге екі-үш хат жаздым» – деп көрсетуіне қарағанда  Жаяу Мұсаның өзі сапарда жүргенде дүниеден озған әйелінің қабірінің басында тұрып шығарған:  «Келдім Сапар басыңа, Жалғыз Салық қасымда» –  деген жоқтау  әнінде аты аталатын жетім қалған Салық 1972 жылдың 10 ақпанынан бұрын, яғни, 1970-1971 жылдардың арасында дүниеден өткен. Онда: өздерінің Орал облысы, Чапаев ауданы, «Аңқаты» кеңшәрінің №3 бөлімшесінде  тұратыны, Салық әкесімен хат алысып тұрғаны, 1916 жылы жазылған Жаяу Мұсаның қолжазбасының Салықтың қолында болғаны туралы айтылады. Хатты  күйеу баласы Асқар Искендіров «Еңбекшілдер» кеңшәрінен жіберген.

Соған қарағанда, Әлекең бұл хатты Жаяу Мұсаның «Ер Олжабай» дастанының қолжазбасын іздестіру мақсатында, не өзі   ақынның суреті деп есептейтін фотоны танып-ажыратуы мүмкін деген үмітпен (әншіні көзі тірісінде көріп, өнеріне қаныққан Әлекең оның бейнесін өзі де жыға таныған), Жаяу Мұсаның өзі жазған қолжазба дәптерлердің кімде сақталғанын анықтау үшін  Жаяу Мұсаның ұрпақтарын іздестіріп, хат жазған  сияқты. Хаттағы жөн сұрасулардың емін-еркін жазылуына,  «Әлкей аға» деп сөз бастауына қарағанда Қапиза Салыққызының Әлекеңмен араласып тұрғандығын танытады.  Ондағы шағын да болса нақты мәліметтерді ғалымның  сол кездері  қағазға түсірген «Қазақтың сал, серілік дәстүрі» атты монгографиясындағы «Жаяу Мұса» тарауында кәдеге асқаны анық.

 Оған «Жаяу Мұса» туралы: «Жаяу Мұсаның өмірін ашық, әдемі сипаттайтын жазба деректер өте көп. Бірақ, өкінішті жері, терең зерттеушілер жеткіліксіз болғандықтан, ол деректер бүгінге дейін жарық көрмей мыңдаған архивтің ішінде көмулі жатқанын көреміз. Бірінші, көптеген архив документтері. Бұл сегіз жұмыста кездеседі, оның екеуі Омбы архивінде болса, қалған алтауы Қазақстан архивінде сақталып келеді.

Екінші салаға кіретіндер –  Жаяу Мұсаның өз жазулары,  оның естелік дәптерлері. Жаяу Мұса көзі ашық, оқыған кісі болғандықтан, естелік дәптерін 1879 жылдан бастап 1925 жылдарға дейін жазып отырған. Мұндай дәптерлер онда бесеу болған. Олардың ішіндегі ең тамашасы  бірінші дәптері. Мұнда ол өзінің өмірін жақсы айтып берген. Бұл дәптер қазір Қазан университетінің қолжазбалар бөлімінде сақталып тұр (№1288) ... Үшінші дәптері 1905-1910 жылдары жазылған. Бұл ең жақсы дәптер еді. Жаяу Мұсаның ең жақсы өлеңдері осы дәптерде болатын. Ол дәптерді әншінің немере баласы Ағынтай Мұстафин маған сыйға тартқан еді. Бірақ, өкінішті жері мен Ленинградта ауырып жатқанымда ол дәптер жоғалып кетті. Төртінші дәптер, 1911-1918 жылдары жазылған. Ол «Халық композиторы Жаяу Мұсаның күнделік дәптері» деген атпен Орталық ғылыми кітапхананың қолжазбалар бөлімінде (1420). Бесінші дәптері 1918-1925 жылдары арасында жазылған... Бұл дәптерді Жаяу Мұсаның баласы Салық Қазақстанның сол кездегі Мәдениет министрі Темір Жүргеновке әкеп тапсырған. Бірақ ол дәптердің кейінгі тағдыры не болғаны мәлім емес», –  деп жазуы, соның ішінде қолжазба дәптерлердің аталуы толық дәлел бола алады.

Орталық  ғылыми  кітапхананың қорындағы Жаяу  Мұсаның өз  қолтаңбасы сақталған   төртінші  дәптер, осы Қапиза Салыққызының хатында айтылған  қолжазба болуы, оны сол қорға Әлекеңнің өзі өткізуі мүмкін. Өйткені, Әлкей Марғұлан өзіне келген қалжазбаларды дер кезінде кітапхана қорына өткізіп отырған. Тура осы Қапиза Салыққызы хат жолдаған жылы Ә.Марғұланның «Жаяу Мұсаның жас кезі» атты мақаласы 1971 жылы «Қазақ әдебиетінің» 16 шілде күнгі санында ақынның  суретімен қоса  жарияланды. Міне, академиктің бір сауалына жауап беріп жазылған хат осындай жорамал жасауға мүмкіндік береді.

Ал, академиктің Ақан серінің немересі Қасым Теміртасұлына жолдаған дұғай сәлемі де тура осы мезгілде, яғный, сал, серілер туралы монографияны жазу барысы тұсында жазылған. Оған, Әлекеңнің шәкірті Мұхтар Мағауин бас редактордың орынбасары кезінде ғалымның  архивінен алып, «Жалын» альманағының 1971 жылғы №5 санында жариялаған «Ақан сері жайлы жаңа деректер» атты мақаласы себепкер болған. Сонда Ақан серінің суретін  жариялағаннан кейін, баспасөздерде әр түрлі пікірлер айтылды. Алыпқашпа сөзге тыйым салу мақсатында суреттегі бейненің анық-қанығын білу үшін серінің немересі Қасым Теміртасұлына архивтегі фотоның көшірмесін жолдап, серінің бейнесін есіне түсіріп, сол кісі ме, жоқ па, соны анықтап, серіні тірі кезінде көрген адамдарға растатып беруін  өтінсе керек.  Оған жауап хаттың мәтініндегі ғалымға қаратыла айтылған сілтемелер дәлел.   

«Ақан серінің ұрпағы Қасымның Ә.Марғұланға  атасының суреті  туралы  жазған хаты. Қор 2415. Т-1, 574-іс. 7, 7а, 8 бет.

Әлкей інім!

Қалай, аман-сау жүріп жатырсыз ба? Келін, балалар тегіс аман ба? Ал мен сіздің хатыңызды алдым. Рақмет. Сізді еш бір ойдан шығармаймын. Кемпір, шал Ақан серінің шығармасын  оқығанда, егіліп жылап аламыз. Сол атамыздың нақты фотосын көріп отырмыз. Бұл (мұны) сіздің себеппен көріп отырмыз. ... Ақан ағаның өзін көрген секілді болып шаттықта отырмыз.

Ал, енді мен бұл фото жөнінде Қаймолденмен (бірге) жүріп, Ақан серіні көрген кісілерге  көрсетіп, жеті кісінің қолын қойдырып, жіберіп едім сізге. Оны берді ме? Әгәр берсе, кісі өлтіргенде екі куә керек еді ғой. Мен жеті кісінің қолын (суреттегі бейнені) танытып бердім.

Ал енді, мына бір сізге айтар сөз мынадай: сол уақытта сіздің жазған хаттағы кісі нақты Ақан ағайдан басқа қазақ баласы қисық табан жылтыр етік киген емес. Жалғыз-ақ, Ақан ағай киген. Бірнешелері (қол қойған кісілердің) сол күнде Ақандай сері боламыз деп, бола алмаған. Бұл кісі қазақ киімін киген жоқ. Бұл фото анық Ақан серінің фотосы болды. Ақан серіден басқа кісі киген емес. Бұл анық фото болды. Бұған еш күмән жоқ.

Ал енді, бізден хабар білмек болсаңыз, аман-сау жүріп жатырмыз. Қазір үйде кемпір-шал отырмыз. Қолымызда бір ер баладан басқа кісі жоқ. Бір қызым Талдықорғанда оқып жүр. Осы жылы оқуын бітіреді. Бірі оныншы класта. Қысты қамтамасыз етіп, шөп әзірлеп алдық. Біздің жаққа келсеңіз сізді күтемін.

(Қасым)».

Күні айы, жылы көрсетілмеген.  Соңында, ескі қазақы дәстүрмен «Ініме өлең сәлем хат» деген арнау  жолдаған.

 

ІНІМЕ ӨЛЕҢ СӘЛЕМ ХАТ

Рахымат, айналайын, ғазиз інім,

Талпынып, талаптанып таптың білім.

Онанда атағыңыз үстем болып,

Бірдей болсын дәрәжа, оң мен солың.

 

Ілгері үстей берсін қадамыңыз,

Бір көргенде байқап ем, мен затыңыз

(бек задаңыз-?).

«Бір көргенге қырық күн сәлем» –

 дегендейін,

Сақтап жүр қабырғаңа – мен ағаңыз.

 

Риза болдым, Әлкей інім,  мен де сізге,

Фотосын ағамыздың бердің бізге.

Алғашқы бізге жібергенде,

Тіріліп келгендей боп түсті көзге.

 

Қайырлы талабыңыз болды сіздің,

Орындадым көрсетіп сөзді сіздің.

Қол қойдырып жеті кісіге анықтама,

Жібердім қайта жолдап мұны сізге.

 

Мың рақмет, салыпсыз сіз фотосын,

Байқаңыз миға салып сөз жотасын.

Осындай жетістікке жеткіздіңіз,

Ағаңыз күнде берер мың батасын.

 

Қош, сау бол, менен сәлем, ғазиз інім,

Бізде жоқ өтіп кеткен аса білім.

Игілік көріп күткен әр ісіңнен,

Әрдайым ашық болсын жүрген жерің.

Қасым  Жандес (Жандос-?)ұлы

11-17-1970».

 Үшінші бетке  қысқаша «Анықтама» берген адамдар туралы мәлімет береді.

«Анықтама

Рәзия – 83-те; Әшімғали  – 85-те; Ғабдолла – 82-де; Қасым – 74-те.

 Осы  кісілер анықтады. Бұлар: (Ақан) ақсары (адам еді) – дейді. Бірақ (суретке) қара болып түсіпті – дейді. (Суреттегі) Алдияр Ақанның нақты өзі – дейді.

Қош, енді, інім. Хат жазып тұрыңыз. Амандығыңызды білдіріп. Аман, сау 100 жасқа келуіңізге тілектеспіз кемпір екеуміз.

Қасым Жандеріс (Жандос-?)ұлы.

Ақан сері қайтыс болғанда: Рәзия – 25, Әшімғали – 27, Ғабдолла – 24, Қасым – 16-да (жаста)».

Бұл хатқа академик жауап қайырды ма, жоқ па, ол жағы әзірге бізге бимағлұм. Мүмкін, Қасым қарттың ұрпақтарының қолында сақталып қалуы да ғажап емес. Анығы, дұғай сәлемдегі және өлеңдегі: «Сізді еш бір ойдан шығармаймын»,  «Бір көргенде байқап ем, мен затыңыз(ды), Бір көргенге қырық күн сәлем» – дегендейін», –  деген сөз тіркестеріне қарағанда, олар бұрыннан бет көріскен, таныс, өзара сыйластығы бар болса керек. Бұл хаттың ғалым үшін маңызы ерекше. Өйткені, архивтен көз майын тауысып тапқан суретке күмән келтіріп, ғалымның еңбегі мен пікірін жоққа шығарушыларға тосқауыл қойды. Баспасөздердегі алыпқашпа пікірлер де содан кейін сап тиылғаны есімде.

Әлқисса: ендігі келтірілетін Мұхтар Әуезов туралы естеліктердің біразы   дер кезінде ізі суымай, есте ұстаған күйі «Тілшеден» (запис-кадан) «Күнделік» қатираға  түсіп, ғұламаның көзі тірісінде  жарияланғандықтан да, олар бұл салыстырмалы эссеге  сол жарияланымдар бойынша қысқартылмай кіріктірілді.

(Жалғасы. Басы өткен санда)

 

1401 рет

көрсетілді

0

пікір

Біздің Telegram каналына жазылыңыз

алдымен сізді қызықтыратын барлық жаңалықтарды біліңіз

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Сіздің электронды пошта жарияланбайды. Қатарды міндетті түрде толтырыңыз *

URKER №9

28 Қыркүйек, 2021

Жүктеу (PDF)

Редактор блогы

Жаңабек ШАҒАТАЕВ

«Үркер» журналының Бас редакторы