• Қоғам
  • 31 Желтоқсан, 2020

ТҰҢҒЫШ ҰЛТТЫҚ АҚША АЙНАЛЫМҒА ТҮСКЕН КЕЗ

Нұрлан СӘРСЕНБАЕВ,
Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, жазушы, этнограф:

І

Қазақ ұлтының ежелден саудамен айналысу тарихы өте ұзақ екенін көптеген жазба деректер дәлелдейді. Ескі замандарда біздің ата-бабаларымыз өзінің күн-көріс тіршілігі үшін қолда бар тауарларын өзара ақша орнында айырбасқа салып  отырған. Зерттеушілердің деректеріне қарағанда, шығыс елдерінде теңіз айқұлақтарын алғаш ақша ретінде пайдаланған екен. Қазақ даласында алғашқы монеталар V ғасырда пайда бола бастады. Бірақ олардың барлығы шетелден келген валюта еді. Сол дәуірде қазақ даласына кең таралған ақшалардың бірі «ушу» деген Қытайдың монетасы болды. Кейін келе қоғам дамып, бұрынғы істетіліп жүрген ақшалардың орнын жаңа жасалған алтын, күміс, мыс ақшалар иеленді.

Ақша – адамдардың күнделік тұрмыс-тіршілігінде, ішкі-сыртқы сауда жасауда аса  маңызды құрал болып табылады. Адамдар өте ерте кезден-ақ бір-бірімен сауда жасасып, бір жерде бар, екінші жерде жоқ қажетті нәрселерді өзара айырбасқа салып отырған. Мысалы, қазақтар өздерінің қолдарында бар  жылқы, қой, түйе, сиыр, ешкі, аң-құс, ер-тұрман, құрт-ірімшік, май секілділерді базарға салып, өздеріне қажетті алтын, күміс, айна, тарақ, шәугім, шәйнек, тәтті-тәмелек, жібек, кездеме және алуан түрлі өндірістік құрал-жабдықтарға айырбастап отырған. Сонау Хан дәуірінде (біздің жыл санауымызға дейінгі І-ІІІ ғасырларда) Хан патшалығы мен Үйсін хандығы ортасында достық және сауда қарым-қатынасы өте тиімді ұйымдасқан болатын. Хан елі өзінің  ханшасы Чи Жунды Үйсін елінің ханына ұзатады. Үйсін хандығы Хан патшалығына  қалың мал ретінде 1000 жылқы берген. Үйсін Күнби жасы егде тартып қалған  адам еді. Чи Жун ханша Үйсін еліне келгеннен кейін тіл   білмеді. Тұрмыс салтының ұқсамауы, жасы үлкен адамға тұрмысқа шыққанына іштей қатты назаланып:

Ұзаттың мені жұртым-ай, көз көрмес

жер түбіне,

Тапсырдың өз қолыңмен жат ел үйсін

 биіне.

Күмбезделген киіз үй, қабырғасы –

 туырлық,

Қорегі ет екен, айран-қымыз сусындық.

Туған жерге ұшпас па ем, аққу болсам

суырылып

Сағынған соң елді ойлап, болып жүрмін бір мұңлық... – деп бәйіт шығарған екен. Қазақ ғалымдары  қазбалардан шыққан дүниелерге қарап: «Қаңлылар барлық қажетті өнімдермен шикізатпен және қолөнер бұйымдарымен өзін-өзі толық қамтамасыз еткен» («Қазақстан тарихы», 286-бет) деген дерек айтады. Атақты грек тарихшысы, жиһанкез Геродет (425-490 жылдар аралығында жасаған) өзінің «Тарих» атты еңбегінде  парсы патшасы Кирдің сақтар мен массагеттерге қарсы жорығын баяндау барысында «Сахара Жібек жолы» деген сөзді алғаш рет хатқа түсірген. 

 Археологтар қаңлылардың көне жұртынан салмағы әртүрлі болып келген 1300-ден астам мыс теңгелерді табуы ертеде өмір сүрген қаңлылардың ақша айналым жасағанын дәлелдейді. VІ-VІІ ғасырлардағы «Сахара Жібек жолының» басты саудасы – бұрынғы Хан патшалығы мен Үйсін хандығы дәуіріндегі  сияқты ат-жібек саудасын жалғастырып келген. Өз заманында «Тәңір тұлпары», «Киелі сәйгүлік» деп аталған үйсін, қаңлы тұлпарлары хан елін қызықтырып  қана қоймай, күллі әлем елдерін өздеріне тәнті еткен. Тарихтағы «Сахара Жібек жолының» ашылуына байланысты қазақ даласының сауда тіршілігі ерекше жандана бастаған еді. «Ұлы жібек жолының бір тармағы – Египет пен Вавилонда, Иранда өте қымбат бағаланатын әдемі көк тас – лазурит (ляпис-лазурит) тасымалданған «Лазурит жолы» деп аталған. Екінші тармағы – Қытайдағы императорлар мен ақсүйектердің сүйікті заты болған әшекейлер жасау үшін әдемі нефрит   тасын тасымалдайтын «нефрит жолы»  болған. Ал үшіншісі – «Бұлғын жолымен» қымбат бағалы терілер тасылған. Бұлардың бәрі – ғалымдардың анықтағанындай, б.з.д. ІІ ғасырда болған оқиға» (К.Байпақов. «Қазақстанның ежелгі қалалары», Алматы, «Аруна Ltd». 2005 жыл. 37-бет).

Ерте замандарда сауда керуендері арқылы Қытайдан өндірілетін жібек кездемелер әлемнің түкпір-түкпірінен сауда базарларына тасылып апарылатын. Сол заманда қазақ даласынан қытайдың ішкі өлкелеріне апарылатын жылқы саудасының базары өте өтімді болған. «Хан патшалығы дәуіріндегі үйсін-қаңлылардан тартып, заманымыздың VІ-ХІІ ғасырларына дейінгі, тіпті таяу заманда Орта Азиядағы даңқы шыққан аттардың негізгі мекені – қазақ сахарасы болатын. Ат саудасының алтын дәуірі аталған осы Таң дәуірінде жылына 10 мың атқа сауда жасалып, оған 40 мың топ торғын төленеді екен. Кейін тіпті бір аттың құны 50 топ торғынға көтерілген  кезі болыпты. Біздің ата-бабаларымыз Астана Чаң-ан қаласында жібек саудасымен мыңдап жүреді екен. Сол кезде қазақ сахарасының кіндігінде Суяб шаһары Таң елінің тарихына да, араб елінің тарихына да ірі сауда орталығы ретінде жазба дерекке түскен. Таң елінің ақындары бұл қаланы бәсекемен жырға қосып мақтаған. Бұл дәуреншілік ХІІ ғасырдың соңына дейін созылған» (Зейнолла Сәнік, Жанат Зейноллақызы, «Қазақ этнографиясы», Алматы, «Ан-Арыс» баспасы, 2016 жыл. 156-157-бет).

Тарихи деректерде  жазылуына қарағанда,   Дешті Қыпшақ елінде VІ-VІІІ ғасырларда билеуші  рулар өз таңбасын бейнелеген теңгелер жасап, сауда айналымға түсіріп, өздерінің құдіретін әйгілеп отырған.

Ертеде соғылған бақыр ақшалардың Қазақстанның Талғар қаласынан табылуы да – сол замандағы сауда керуендерінің бұл жерде көлемді сауда жасағанын аңғартады. Қазба жұмыстар барысында Талғар қаласынан бір  топ  күміс, мыс жармақтар табылған. Ұлы Жібек жолы бойынан қазақ даласынан ілгері-кейінді Түркістан, Тараз, Талғар, Ілебалық, Баласағұн, Атлах, Самарқан, Сығанақ, Сайрам, Сүмяб, Алматы, т.б. қалалар бой көтерген. Бұл қалалар Сахара Жібек жолының дамуына ерекше рөл атқарған еді.

Қай мемлекет болсын өзінің ұлттық ақшасының тарихын хатқа түсіріп отырған. Қазақстан тәуелсіздік алғанннан кейін көп ұзамай Тұңғыш президент Нұрсұлтан Назарбаевтың тіке  басшылығында 1993 жылы  15 қарашада ұлттық теңгені алғаш рет айналымға түсіріп, үлкен тарихи бұрылыс жасады.

Тарихқа назар салсақ, қазақтың шұрайлы Жетісу өлкесінде 1456 жылы (кей деректерде 1455 жылы делінеді) Керей сұлтан мен Жәнібек сұлтанның бастауында тұңғыш рет Қазақ хандығы құрылды. Археологтар Ресей жерінен қазба жұмыстар барысында «Әз-Жәнібек әділ хан» деген жазу жазылған ақшалар тапқан. Ертеде қазақтар ақшаны «пұл» деп атаған. Қазіргі кездерде кей өңірдегі қазақтар ақшаны әлі күнге дейін «пұл» деп атауы содан қалған. Қазақ хандығы құрылғаннан кейін әрбір хан өз атынан алтын, күміс, мыс ақшалар жасап шығарған. ХVІІ ғасырдың басында Қазақ хандары өз атынан алтын жалатқан мыс ақшаларды айналымға түсіріп,  халық тұрмысын жақсы-лауға құлшыныс жасап отырған.

Қазақтың сауда жасап, ақша айналымға түсіру тарихы әлі зерттелмеген тың сала. Ұлтымыздың ақшаға байланысты  шығарған мақал-мәтелдерді молынан кездестіруге болады. Мысалы, «Ақша қолдың кірі», «Ажалдан ақша беріп құтылмас», «Адам боламын десең, арыңды ақшаға сатпа», «Ақшаның жайын жарлыдан сұра, адамның жайын арлыдан сұра», «Балтам барда тақта жоқ, қалтам барда ақша жоқ», «Ақшалының қолы ойнар, ақшасыздың көзі ойнар», «Ақшада көз жоқ», «Базарда бәрі бар, ақшасыз ешкім бермейді», «Теңге – тиыннан, ынтымақ ұйымнан құралады», «Бай кісіде ақша көп болғанмен, ізгі ниеті жоқ болады»,  т.б.

Әсіресе, қазақ хандығы құрылғаннан кейін ел тізгінін ұстаған билік басындағылар өз мемлекетінің экономикалық қуатын жоғарлату үшін Ұлы Жібек жолының тиімділігін пайдаланып әлемнің түкпір-түкпіріндегі елдермен алуан түрлі сауда-саттық жасасып отырған.

Талай ғасыр адамдар өзара сауда-саттық жасау барысында бірте-бірте өлшемді айырбастау әдісін қалыптастырды. ХVІІІ ғасырда Жібек жолы саудасы қайта жанданып, қазақтар  Үрімжі, Құлжа, Шәуешек сияқты қалаларға барып сауда жасай бастады. Абылай хан мен Ежен хан өкілдері 1758 жылы (Чянлұңның 23-жылы) күзде Үрімжіде сауда   келіс сөзін өткізеді. Бұл сауда келіссөзі келесі жылы күзде жүзеге асады. Сол кездегі қазақтың беделді тұлғаларынан Абылай, Әбілпейіз, Қабанбай, Қожаберген, Ханбаба, Дәулетбай жеке-жеке Ежен ханға өз сауда керуендерін жөнелтеді. Мысалы, «Чянлұңның 24 жылы (1759 жылы) 16 қазанда Әбілпейіз бен Қабанбай жіберген Жәнібек батыр мен Едігенің сауда керуендері  Манчиң үкіметіне 144 ат  өткізген. Мұның ішіндегі 1-дәрежелі 88 аттың әрбірі – 5 сәрі 2 мысқал күміске, 2-дәрежелі 45 ат, 4 тай, 5 құлын, жиыны 54 жылқының әрбірі 2 сәр 9 мысқал күміске бағаланған. Ал ғалым Нығымет Мыңжанидың келтірген мәліметінде: 1-дәрежелі ат – 4 сәр 8 мысқал, 2-дәрежелі ат  – 3 сәрі 6 мысқал, 3 – дәрежелі ат –2 сәр 5 мысқал, сиыр – 1 сәр    5 мысқал, қой 4 мысқал күміс болған» (Зейнолла Сәнік, Жанат Зейноллақызы, «Қазақ этнографиясы», Алматы, «Ан-Арыс» баспасы, 2016 жыл, 164-бет).

Қазақтар тарихында Үрімжі, Құлжа, Шәуешекте ашылған базарлардың рөлі өте жоғары болған. Әлемге аты әйгілі «Сахара жібек жолы» саудасы ұлтымыздың дүниені тануына, мәдениетімізді дамтыуға, туған жерді гүлдендіруге пайдасы зор болды. Халық ішінде таралған жырларда:

Оң жақтан үнді, парсы, араб келген,

Сол жақтан шүршіт, моңғол, қалмақ

келген.

Батыстан Балқаш елі қатынасса,

Шығыстан қытай, қашқар шай әкелген.

 

Батыста Балқан деген жер бар екен,

Балқанда ионан деген ел бар екен.

Ионандар Келеске бір басып кіріп,

Қазақтар қайта қуып барған екен, – деп айтылатын жыр шумақтарынан ата-бабаларымыздың Жібек жолы саудасының іргесін қаласып, оны дамытуға ерекше үлес қосқанын дәлелдейді. Тарихтағы Жібек жолы бойынан ашылған «Үрімжі қазақ саудасы», «Құлжа қазақ саудасы», «Шәуешек қазақ сау-дасы» деп жер атымен аталуында терең мән жатыр.

Ақша – мемлекет жағынан біртұтас шығарылып, айналымға түсетін ерекше тауар. Нақтырақ айтқанда, экономиканы дамытуда ақшаның маңызы зор болып, күнделікті тұрмыста саудамен шұғылдануда кем болса болмайтын ерекше құрал. Қоғамның дамуына сай халқымыздың ақша туралы түсінігі барған сайын тереңдеп отырған. Халық ішінде ұзақ уақыт өмір тәжірибесінен топталған ақша туралы  ырымдар мен жұмбақ өлеңдер де молдап дүниеге келген. Мысалы:

«Жер жүзінде бір қыз бар,

Қырық ерге тиіпті.

Тиіпті де шығыпты,

Және тағы қыз екен», –

десе, тағы да:

«Кішкентай ғана безер,

Жер дүниені кезер», – дейтін т.б. ақшаға қатысты жұмбақ өлеңдер халық ішінен молдап табылады.

 II

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Тәуелсіздіктің алғашқы жетістіктерін көргенге дейін Қазақстанға мемлекеттік  өзін танудың тар жол, тайғақ кешуінен өтуге тура келеді», – дейді. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін көп өтпей Н.Назарбаевтың басшылығында ұлттық теңгемізге ие болдық.

Тұңғыш Президент Нұрсұлтан Назарбаев тәуелсіз мемлекет құру жолында ата-бабаларымыздың жолын жалғап, оған мұрагерлік етіп, халқына адалдықпен  қызмет көрсетті.  Ол тарихта өткен қазақ хандарының ел басқару өнері мен экономиканы дамытудың әдіс-шараларын зерттеп, ұлттық ақшаны айналымға түсіріп, үздік реформалар жүргізді. Елімізде экономиканың біртіндеп дамуына байланысты  1991 жылы банк реформаларының басталуына негіз болған «Қазақ КСР-дегі банк-тер және банк жұмыстарын жүргізу туралы» заң қабылдады. Арада екі жыл өткеннен кейін 1993 жылдың наурызында «Қазақстан Республикасының  ұлттық банкі» туралы заңы қабылданды. Осылайша Қазақстанда банк жүйесі қалыптасты. «Қазкоммерцбанк», «Халықбанк», «АТФ банк», «Нұрбанк», «Тұран-Әлембанк», «Каспибанк», т.б. банктер осының айқын мысалы. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан екі жылдан кейін, яғни, 1993 жылы 15 қарашада Елбасы Н.Назарбаевтың жарлығымен теңге айналымға түсіп, мемлекеттің экономикалық қуатын дүниеге  әйгіледі.

Қазақстандық валютаны жасау тарихын болашақ ұрпаққа сақтап қалу мақсатында 1997 жылы 13 қарашада Ұлттық банктің  мұражайы ашылды. Сол күні мұражай қорына 5 мың материалдық мәдени заттар  қойылды. Мұражайға  ертедегі ХІІ-ХІV ғасырдағы қола, күміс монеталар, революцияға дейінгі Ресейдің уақытша үкіметінің, РКСФР және КСРО-ның ақша белгілері, сондай-ақ ТМД елдерінің ақша белгілері, т.б. сақталған. Мұндағы жәдігерлік арасында адамдардың назарын  өзіне аударатын «Жібек ақшалар», «Опиумдық ақшалар», сондай-ақ, Рессей, Қытай, Мексика, Польша, Австро-Венгрия монеталары да табылады. Бұл мұражайда Түркістан қаласының 1500 жылдығына, Қазақстан тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналған алтын монеталар, ұлттық  валютаның 10 жылдығына арнап жасалған алуан түсті күміс монеталар да бар. Мысалы, Қазақстан тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналып жасалған құны 5000 теңге, салмағы 1 кг 925 сынамды күміс монетаға әлемнің әр елінен келген саяхатшылар таңдай қағып қарасты.

Ұлы саясаткер Нұрсұлтан Назарбаев «Біз Ұлттық ақшамызды бір-ақ рет және бір атаумен шығаруымыз керек. Екінші қайтара оның аты өзгермейді.  Сондықтан, оны әбден зерттеп барып, бір шешімге келуіміз қажет», – деген болатын. Елбасы осы айтқанын орындады.

Н.Назарбаевтың басшылығында Қазақ-стан мемлекеті жағынан ақша шығарып, өз алдына айналымға түсірілуі дүние елдерімен терезесі теңеліп, халықаралық беделінің жоғарылағанын дәлелдейді. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін әртүрлі қаржылық ұйымдардың саны қауырт өсті.

Ақша бір мемлекеттің халықаралық, экономикалық қуаты мен беделіне өкілдік етеді. Бір мемлекеттің ақшасының бар-жоғына қарап оның халықаралық беделінің жоғары-төмендігін аңғаруға болады. Н.Назарбаев – қазақ тарихында тұңғыш рет ұлттық валютаны шығарған және айналымға түсірген мемлекет басшысы.

 

9932 рет

көрсетілді

62

пікір

Біздің Telegram каналына жазылыңыз

алдымен сізді қызықтыратын барлық жаңалықтарды біліңіз

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Сіздің электронды пошта жарияланбайды. Қатарды міндетті түрде толтырыңыз *

Sxhgtb

05 Мамыр, 2022

order viagra 100mg pills - <a href="https://bestusasild.com/">buy viagra sale</a> canadian viagra

Hvgwmh

08 Мамыр, 2022

order prednisolone 10mg - <a href="https://prednisolonex.store/">cheap prednisolone</a> how to get cialis

Lodptk

13 Мамыр, 2022

order bactrim 480mg without prescription - <a href="https://bactrimx.store/">oral bactrim 960mg</a> buy generic viagra 100mg

Ktigxv

16 Мамыр, 2022

order cephalexin pills - <a href="https://cephalexinx.store/">oral cephalexin 125mg</a> erythromycin pills

Jszmga

18 Мамыр, 2022

order fildena 100mg generic - <a href="https://xnolvadex.quest/">nolvadex 20mg oral</a> ivermectin 3mg online

Epjlrc

19 Мамыр, 2022

order rhinocort online - <a href="https://xbudesonide.quest/">buy budesonide</a> order antabuse pills

Rzaczd

24 Мамыр, 2022

buy amoxicillin 500mg generic - <a href="https://zithromycinc.store/">order azithromycin 250mg generic</a> buy generic vardenafil 20mg

Qxmtwa

25 Мамыр, 2022

buy stromectol pills - <a href="https://vardenafilxn.store/">vardenafil cheap</a> buy levitra 10mg for sale

Fgtugv

27 Мамыр, 2022

buy doxycycline 200mg online - <a href="https://clomidg.store/">clomiphene 50mg oral</a> cialis cost

Tugobh

29 Мамыр, 2022

cialis tadalafil - <a href="https://provigpill.store/">purchase provigil generic</a> provigil buy online

Myhnke

30 Мамыр, 2022

deltasone 20mg brand - <a href="https://accutanpll.com/">isotretinoin 10mg usa</a> order accutane 10mg pill

Gkddxa

01 Маусым, 2022

cheap amoxicillin tablets - <a href="https://edssilen.com/">purchase sildenafil pill</a> sildenafil tablets

Desvar

04 Маусым, 2022

furosemide 40mg brand - <a href="https://doxycyclinet.com/">doxycycline 100mg drug</a> ivermectin 3mg tablets for humans

Foqusu

05 Маусым, 2022

buy hydroxychloroquine 400mg generic - <a href="https://chloroquins.com/">order generic chloroquine 250mg</a> buy baricitinib 2mg for sale

Lifirz

07 Маусым, 2022

glucophage 1000mg pill - <a href="https://atorvastatin.store/">buy lipitor 80mg</a> buy norvasc generic

Crmqrh

09 Маусым, 2022

lisinopril 10mg over the counter - <a href="https://hydlisinopr.com/">lisinopril 5mg without prescription</a> atenolol 50mg without prescription

Yfkpsb

10 Маусым, 2022

levitra buy online - <a href="https://methylpred.store/">buy medrol 16 mg</a> clomiphene 50mg drug

Kxcfwo

13 Маусым, 2022

synthroid 100mcg ca - <a href="https://triamcinol.store/">buy triamcinolone 10mg</a> plaquenil 200mg ca

Oifhdr

15 Маусым, 2022

coupon for cialis - <a href="https://sildefix.com/">viagra 100mg for sale</a> order sildenafil 100mg online

Glqxxc

16 Маусым, 2022

deltasone 5mg without prescription - <a href="https://accutaix.com/">accutane 40 mg</a> amoxicillin 250mg drug

Gpesqb

17 Маусым, 2022

order diltiazem - <a href="https://zithromycins.com/">azithromycin order</a> brand neurontin 100mg

Zzixey

18 Маусым, 2022

cheap lasix 40mg - <a href="https://allopurinol.store/">allopurinol for sale online</a> doxycycline 100mg pill

Slmuaw

20 Маусым, 2022

cenforce 50mg without prescription - <a href="https://stromectolir.com/">buy stromectol sale</a> domperidone 10mg tablet

Pztavb

21 Маусым, 2022

guaranteed viagra overnight delivery usa - <a href="https://rtadalafil.com/">cheap tadalafil pill</a> order tadalafil 40mg online cheap

Mhwmxo

22 Маусым, 2022

order generic provigil - <a href="https://prednispill.com/">deltasone 10mg generic</a> budesonide medication

Pqutes

24 Маусым, 2022

isotretinoin 20mg tablet - <a href="https://rtetracycline.com/">buy tetracycline 250mg for sale</a> purchase tetracycline without prescription

Poqgnp

26 Маусым, 2022

cyclobenzaprine tablet - <a href="https://rpropranolol.com/">inderal order online</a> brand propranolol

Nncoqe

28 Маусым, 2022

purchase plavix pills - <a href="https://twarfarin.com/">coumadin 5mg for sale</a> buy reglan generic

Swvppa

29 Маусым, 2022

buy cozaar 25mg pills - <a href="https://esomeprazolen.com/">esomeprazole 40mg uk</a> promethazine for sale

Ntvtti

02 Шілде, 2022

levofloxacin 500mg us - <a href="https://dutasterider.com/">dutasteride online</a> buy cialis 20mg without prescription

Ahfhya

03 Шілде, 2022

cialis 20mg ca - <a href="https://meloxicamr.com/">mobic online buy</a> flomax 0.2mg us

Jsvtfv

05 Шілде, 2022

brand zofran - <a href="https://ondansetronr.com/">buy ondansetron for sale</a> valtrex 500mg cheap

Lhsbcc

08 Шілде, 2022

buy finasteride sale - <a href="https://ciprofloxacind.com/">order cipro sale</a> ciprofloxacin 500mg cost

Hmsvtm

09 Шілде, 2022

flagyl 200mg pill - <a href="https://augmepl.com/">augmentin 1000mg pills</a> order cephalexin 500mg generic

Khvpvh

10 Шілде, 2022

purchase sildenafil for sale - <a href="https://fildenapl.com/">sildenafil over the counter</a> oral viagra 150mg

Pzhjwq

12 Шілде, 2022

ed pills that work - <a href="https://sildenfr.com/">sildenafil 50mg comprimГ©</a> sildenafil 200mg generika

Krfbnn

13 Шілде, 2022

buy prednisone 10mg online - <a href="https://dprednisolone.com/">prednisolone 40mg ca</a> prednisolone 10mg price

Dpcbgh

15 Шілде, 2022

buy gabapentin 600mg pills - <a href="https://dgabapentin.com/">neurontin 600mg usa</a> buy stromectol usa

Xcmwgn

16 Шілде, 2022

order plaquenil 200mg generic - <a href="https://hydroxyne.com/">hydroxychloroquine pills</a> cenforce 50mg pill

Eajfjp

17 Шілде, 2022

baricitinib over the counter - <a href="https://metforminf.com/">metformin order</a> purchase lisinopril online cheap

Vaoepc

19 Шілде, 2022

omeprazole order <a href="https://methylpre.com/">medrol without a doctor prescription</a> methylprednisolone for sale

Mrokux

19 Шілде, 2022

academicwriters <a href="https://pregabalp.com/">pregabalin 75mg us</a> clarinex uk

Mutfum

20 Шілде, 2022

dapoxetine 90mg for sale <a href="https://levothyroxins.com/">order synthroid 100mcg pills</a> buy zyloprim 300mg for sale

Ttllup

21 Шілде, 2022

buy sildenafil 50mg pills <a href="https://edtadalp.com/">buy cialis 10mg sale</a> us cialis sales

Ikeeln

23 Шілде, 2022

order ezetimibe pills <a href="https://tetracyclinbuy.com/">buy tetracycline for sale</a> buy domperidone 10mg sale

Qvoqxp

24 Шілде, 2022

order flexeril generic <a href="https://clopidogrely.com/">order clopidogrel 75mg pills</a> buy clopidogrel 150mg pills

Rapgpe

26 Шілде, 2022

buy methotrexate 5mg generic <a href="https://metoclopramy.com/">reglan 20mg pill</a> cheap reglan

Hjdtjy

27 Шілде, 2022

buy sildenafil tablets <a href="https://edspill.com/">erectile dysfunction medicines</a> buy deltasone 5mg

Xeiwwp

28 Шілде, 2022

buy accutane 10mg for sale <a href="https://suhagrapls.com/">order sildenafil 50mg generic</a> sildenafil generic

Ofwmlv

30 Шілде, 2022

brand sildalis <a href="https://lamotriginep.com/">lamictal 200mg usa</a> losartan pill

Uqmdoc

31 Шілде, 2022

nexium 20mg price <a href="https://tadalafilspl.com/">order cialis without prescription</a> order tadalafil 20mg pills

Hhrsbb

02 Тамыз, 2022

cialis coupon cvs <a href="https://dutasteridel.com/">dutasteride medication</a> dutasteride over the counter

Gjbhsi

03 Тамыз, 2022

generic ranitidine <a href="https://celecoxibp.com/">celecoxib 100mg oral</a> purchase flomax without prescription

Jkrmbg

04 Тамыз, 2022

zofran 8mg usa <a href="https://aldactol.com/">aldactone 25mg oral</a> buy propecia 1mg

Ofghpz

06 Тамыз, 2022

fluconazole 200mg oral <a href="https://ciprotbs.com/">buy ciprofloxacin 500mg pills</a> best viagra sites online

Xaxnxu

07 Тамыз, 2022

tadalafil max dose <a href="https://tadalafedpill.com/">tadalafil over the counter</a> order sildenafil 150mg sale

Fuutyt

08 Тамыз, 2022

buy azithromycin 500mg for sale <a href="https://prednisolonel.com/">prednisolone 10mg over the counter</a> glucophage for sale online

Wdtkjv

10 Тамыз, 2022

flagyl 200mg for sale <a href="https://flaglp.com/">flagyl price</a> order generic glucophage 1000mg

Auebsm

11 Тамыз, 2022

buy cleocin 150mg sale <a href="https://clindamycinln.com/">oral clindamycin</a> budesonide cheap

Csavfm

14 Тамыз, 2022

viagra ca <a href="https://stadalafill.com/">cheap cialis online</a> cheap tadalafil without prescription

Esmwuh

15 Тамыз, 2022

ivermectin 6 mg <a href="https://tretinoinsp.com/">tretinoin cost</a> order retin without prescription

Moxjkk

17 Тамыз, 2022

order generic tadalafil <a href="https://buytadacips.com/">tadalafil 10mg cheap</a> buy diclofenac 100mg for sale

URKER №6

30 Маусым, 2022

Жүктеу (PDF)

Редактор блогы

Жаңабек ШАҒАТАЕВ

«Үркер» журналының Бас редакторы