Мақалалар

Фотогалерея

ҚАҒІЛЕЗ ҚАЗАҚ СЕКІЛДІ

Қуандық ТҮМЕНБАЙ,

«Үркер» журналының бас редакторы, жазушы.

 В начале было Слово.

Позже возник Литинститут.
Единственный в мире, до сих пор.
Его придумал Горький.
Валерий МИХАЙЛОВ

Әдебиет институты дегеніміз сол кездегі бір сырлы әлем, кеңестік құрылысты ұстап тұрған идеологияның тамырлы тармағы – әдебиеттің қайнаған қара қазаны секілді көрінетін. Оның атын естігеніміз болмаса, ауласына бас сұғамыз деп ойлаған да емеспіз. 1933 жылы Максим Горький ықпалымен құрылған Одақтағы әдебиет шеберлерінің шынайы шеберханасында Олжас Сүлейменов оқып жүріп, пәнәйі себеппен шығып кетіп, «Адамға табын, Жер, енді!» шығармасы дүниені дүр сілкіндіріп жатқанда кайта шақырған оқу орнының ректорына: «Сенімдеріңізге рахмет, ақын боп қалыптасып келе жатырмын», деп жеделхат жіберіпті дегенді де естігенбіз. Жиырма екі жасында Жазушылар одағының мүшелігіне өткен Евгений Евтушенко сонда оқыпты дегенде, алыс арманның жалт еткен желкені көз алдымызда елес боп көлбең ете қалатын.
1989 жылдың мамырында Мәскеуде жас жазушылардың Бүкілодақтық IX кеңесі өтпекші екен деп, біздің Одақ қыран-топан жиналыс жасап, сараптан өткен саңлақтар қатарына жастар ісі жөніндегі хатшы Ұлықбек Есдәулет бастап, Аманхан Әлім, Тұрсынжан Шапай, Рахымжан Отарбай, Есенғали Раушан, Гүлнар Салықбаева, Жүсіпбек Қорғасбек және осы жолдардың авторы еніп, жолға аттанды. БЛКЖО Орталық Комитетінің кең залында КСРО Жазушылар одағы басқармасының бірінші хатшысы Владимир Карпов кеңесті ашып, сәт сапар тілеген соң, жиналғандар бірнеше семинарларға бөлініп, жұмыс істей бастады. Қазақтар ә дегеннен-ақ алға шықты. Олар орыс тіліне жетік әрі аудармалары да сапалы болатын. Сосын Орта Азия – орысқа жақындау, өзбектер айтпақшы, «орыс болу үшін әуелі қазақ болу керектігінен» бе, әйтеуір, қай секцияда болмасын жігіттердің бағы жанып жатты. Бес күннен кейін сол кең залда қорытынды кеңес өтті. Владимир Карповтың аузымен әркімнің жетістігі айтылды, кеңес нәтижесі сарапқа салынды. Бес жас қаламгерді семинардағы үздік жетістігі үшін КСРО Жазушылар одағының мүшелігіне кезексіз қабылдау туралы ұйғарым жасалды. Солардың ішінде Қазақстаннан осы күнгі белгілі жазушы, сол күнгі жылы әңгімелерімен жалт каратқан жас талант Жүсіпбек Қорғасбек бар еді. Үш қаламгер Әдебиет институтына конкурссыз қабылданды. Олар: Сахалиннен келген беларусь жігіті Валерий Балюк, өзбек ақыны Яхио Тоға және осы жолдардың авторы.
Мәскеудің жанға жайлы қоңыр күзінде сабақ басталып та кетті. Тверь бульвары, 25-ші үйде, Пушкин ескерткішінің арт жағына, Мәскеу академиялық көркем театрына қарама-қарсы қоныс тепкен екі қабатты көне үйге де кірдік. Адамның жылт еткен жақсылығын аңдап, өзінде барды өзгеге сәуле ғып құюға асыққан жаны жайсаң оқытушылар қауымы тыңдаушыларды қатты таңғалдырды. Әдебиет институты диплом бермейді, білімге куәлік береді. Өйткені, жазушы немесе ақын деген мамандық жоқ, сен әлем әдебиетінің озық үлгілерімен танысып, семинар сабақтарында шығармаларыңды талқылатып, әдеби ортамен араласып, хас шеберлердің тезінен өтудің өзі дипломға бергісіз дүние. Мұнда да жер-жердегі «мен мықтымын» деген айтқыштар мен жазғыштар жиналған ғой.
– Осы Шолоховтың «Адам тағдыры» шығармасы очерк деңгейіңдегі дүние емес пе? Неге сонша классика ғып шыңға шығарамыз?
Нижний Новгородтан келген ақын көзілдірігін бір түзеп қойып, философиядан дәріс оқып тұрған сексеннің сеңгіріндегі академикке – кезінде «Тачанка» фильмін қорғап, ЦК-дағы қызметі мен партбилетінен қоса айырылған Г.И.Куницынға шығармашылыққа байланысты тосын сауал қойды. Шал әпсәтте терлеп, тамағын кенеп:
– Сіз өзі, сіз өзі, – деп қайталай берді. – Сталинге соғыс тұтқындарын ақтау туралы ешкім де тісі батып айта алмады. Оны «Адам тағдыры» арқылы Шолохов қана айтты. Шығарманы оқыған Сталин: «Тұтқындар жоқ, Отанын сатқандар бар», деген теоремасын өзгертуге мәжбүр болды. – Сіз өзі, сіз өзі… – деп Георгий Иванович сауал иесіне тамағын қайта-қайта кеней берді.
Осы сәтте патшаны да бас идірген әдебиеттің құдіретіне деген толғаныс сезімі аудиторияны түгел баурап алған еді.
Мұндай мысалдар көп-ақ.
Добролюбов пен Науаи көшелерінің қиылысына қоныс тепкен жеті қабатты жатақхана да, дәл бір түңлігі желпілдеген ЦДЛ (Әдебиетшілердің орталық үйі) бәріміздің асығып бас қосатын әкеміздің үйіндей болатын. Қабырғасына: «Кімді ЦДЛ жалықтырса, соның өзі бұл жерді жалықтырады», деп Евгений Долматовскийдің қолы қойылған кең зал қабырғасы әдеби буынның бір-бірімен жүздесер жанды нүктесі, ал жатақхана күнде кешке әдебиет әлеміндегі айтыс пен тартыс өтіп жататын бір буырқанған жер еді. Мұндағы бәрінен қымбаты – «әдебиет – ардың ісіне» өмірін бағыштаған әр ұлт өкілдерінің бір-бірін терең түсінісуі болатын.
Алпыс жылдан аса ғұмырында осы көне жатақхана түсініскен жүректердің тағдырына да айналыпты. Оқуға төрт жыл ұдайы келіп, түскенін естіген күні: «Арманыма жеттім!» деп жетінші қабаттан секіріп кеткен қағілез қызды да көрдік. Атақты ақын Юрий Кузнецов өзінің курстасы, біздің әпкеміз Бәтимаға ғашық боп:
– Маған тұрмысқа шықпасаң секіріп өлемін, – депті.
– Мықты болсаң секір, секіргеніңді көрейік, – дейді шығыс қызы.
Арқалы ақынның екі қолы алда, екі аяғы артта, жетінші қабаттан қалықтап жерге түседі. Дін аман. «Мені Бәтимаға деген махаббат құтқарды, ештеңені де сезгенім жоқ», – дейді ақын. Сол ақын қазір Ресейдің абыройына айналды. Қазақ қызымен бақытты түтін түтетіп, көзі тіріде Шығыс Қазақстан топырағына күйеулік құқықпен жиі табан тигізіп тұрды.
Сол Юрий Кузнецов жатақхананың көкжағал ас бөлмесінде картоп қуырып жатқанда, қасқа маңдай Николай Рубцов кіріп келіп, тиісе кетеді.
– Мен кемеңгермін, бірақ, әрине… адамдармен қарым-қатынаста өте қарапайыммын.
– Бір кухня екі кемеңгерге тарлық етпей ме?..
Рубцов сөзге тоқтап, шығып кетеді…
Ал Рим халқы өз данышпандарының есімін пайдаланып кетпесін деп жасырын ұстайды екен. Біз болсақ кемеңгерлерімізді өлгесін ғана құрметтеп, қадір тұтамыз.
Қазақ үшін елуге дейін бала деу, елуден кейін «сен де кеп қапсың-ау, ә!» деп таңырқау дәстүрі «өз жақсыңды жаттай сыйла» деген халық үшін жарасымсыз-ақ қасиет.
Ясная Полянадағы Лев Толстойдың, Петербургтегі Александр Пушкиннің, Рязандағы Сергей Есениннің үй-мұражайлары, Бунин жазған «Антон алмасы» өскен жер – міне, осылардың бәрі Әдебиет институтының саяхат-сабақтары арқылы жүздесер киелі орындар. Әрине, мұнда жүргендердің бәрі де балағында биті бар, «таланттыларға қол ұшын беру керек, ал өлермендер өздері-ақ бұзып-жарып өтеді» дегенді терең түсініп, жүрегімен қабылдайтындар. Ең бастысы, олар шеберліктің не екендігін сыналап бойға сіңіріп, нені жазып, нені жазбау керектігіне әдебиет әлеміне саяхат жасай жүріп көз жеткізер еді. Бірге оқыған өзбектің талантты ақыны, «Алаш ұранды қазақ, Арқар ұранды төре, Алла ұранды қожа» танымын барынша жетік білетін діндар Яхио Тоға да орыс әдебиетінің тереңінен сусындап, оның ұлы әдебиет екендігін қолынан кітабы түспеген отыз күн оразадан кейін таңырқай отырып айтып еді. Алыс та жақын шетел әдебиеті де қазыналы терең бұлақтай. Олардың есігін түсініп тықылдатуды санаңа сіңірген семинарлардан соң сол есіктер өзінен-өзі еркін ашылар еді.
Әдебиет институты – ұлттардың ұйыған мекеніндей. 1983 жылы кеңестік дәуірдің Халықтар Достығы орденімен марапатталуы да сол ыстық ұяның мәуелі мәртебесі. Оның қабырғасындағы достық – ұмытылмас достық. «Бауырыма!» деп «Глубинный голод» атты кітабына көз жасын сығып тұрып қолтаңба қалдырған Сахалиннен келген беларусь Валерий Балюк, Эрмитаждың ағаш ұстасы болып жүріп оқуға келген ленинградтық ақын Алексей Любегин, армян Левон Балбулянды қалай ұмытарсың. Өзбек ақыны Яхио Тоға мен қырғыз драматургі Бурул Қалшабаева үй іргесіндегі туыстар секілді.
Сөзімді 1994 жылы «Қазақ әдебиеті» газетіне шыққан «Әдебиет институты ашылса…» деген мақаламдағы үзіндімен түйіндемекпін. «Әбділда Тәжібаев естеліктерінің бірінде: «…мен 1953 жылы Мәскеудегі Әдебиет институтының жанындағы екі жылдық жоғары курсқа – екі жыл алаңсыз оқуға, дамылсыз кітап ақтаруға кеттім. Сол Мәскеуде шәкірт боп өткізген екі жылыма әлі өкінбеймін», – депті. Мәскеудегі Тверь бульвары, 25-ші үйге орналасқан Әдебиет институтының сол кездегі Одаққа, жалпы, әдебиет әлеміне кең танылған қаламгерлердің ыстық ұясы, шыңдалу мектебіне айналғаны Әбділда ақынның «екі жылыма әлі өкінбеймін» деген сөзінен-ақ сезіліп тұрған болар. Қазақ әдебиетінің ұзақ көшінде басы Әбекең, аяғы Аманхан Әлім оқып, қазір Одақ тараған тұста таяу шетелдерге есігі жабылған осы әдебиеттің киелі қабырғасынан Ә.Нұрпейісов, О.Сүлейменов, С.Мұратбеков, С.Жүнісов, Р.Тоқтаров, А.Нысаналин, Ұ.Есдәулет, тағы да басқа әдебиетіміздің ауыр жүгін қайыспай көтерген аға буын мен соңғы буын өкілдерінің білім бұлағынан сусындағаны баршаға аян. Қазақстан Республикасы Конституциясының Тіл туралы тарауы айтыс-тартыспен қызу талқыға түскенде қазақ тілінің мемлекеттік тіл мәртебесіне көтерілуін жақтаған А.Жағанова да: «Әрине, мен орыс тілін көкке көтеремін, бүкіл білім нәрімен сол тілде сусындадым. Әдебиет институтында дәріс оқыған ұстаздарымды да өмір бойы құрметтеймін», – деп Әдебиет институтын еске алуы да сол ошақта маздаған оттың жүректе қалдырған мол жылуынан болса керек.
Әдебиет секілді қиын сүрлеуді қалаған қалам иесі үшін Мәскеудегі Әдебиет институтын үміт өткелі деп айтса ешкім де кінәлай қоймас. Күллі Еуропа әдебиеті мен Шығыс поэзиясы, КСРО тұсындағы одақтас республикалар әдебиеті, ХҮІІІ-ХІХ-ХХ ғасырлардағы әдеби ағымдар мен аттары сирек аталатын Пушкинмен замандас ақындар, таяу және алыс шетелдердегі эмигрант қаламгерлер шығармашылығы, философия мен экономиканың түрлі хал кешуі, қазыналы кең кітапхана – осының бәрі сол оқу ордасының шәкіртке тартар сыйы. Толстой, Есенин, Пушкин болған жерлерге, тарихи орындарға саяхат-сапарлар қолына қалам ұстаған жанның көкіректанымы үшін аз көмек болмаса керек. Онан беріде тек әдебиет емес, кеңестік тоқырау тұсында үні естілмей, даусын тек «Голос Америки» мен «Би-би-сиден» ғана тыңдап жүрген, кезінде өнердің өміршеңдігі үшін айтысып, СОКП Орталық Комитеті сияқты биік тақты тастап кеткен, қырық жыл қуғында болған Г.И.Куницынның дәрісі, атақты қаламгерлер Ш.Айтматов, В.Распутин, А.Киммен жүздесіп, олардың ақыл-кеңесін тыңдау да ұшамын деген қанатқа демеу емес пе?!
Жә, су ағады, заман өзгереді, өткеннің жақсы іздерін Әбділда тектес дарындар естеліктерінде тамсанып айтып отырса, бұл да сол кезеңнің шындығы. Енді осындай қабырғалы оқу орнын Қазақ елінің астанасында неге ашпасқа?
Горький атындағы Әдебиет институты құрылғалы сонда қызмет істеп келе жатқан бір кісі: «Айтматов «Жәмиласын» осында жүріп, осы бөлмеде жатып жазған еді», деп мақтаныш тұтады. Бұл – орыс халқы өлердей қорқатын «13» саны мінгескен 713-ші бөлме еді. Ол бөлмеде Юрий Кузнецов екеуінің басы бір қазанға сыймаған әйгілі Николай Рубцов тұрып, өзінің құлпытасына «Россия, Русь! Храни себя, храни!» деген өлең жолдарын жазыпты. Анатолий Ким де осы бөлмеде жатып, арман-сағымға араласып, қалам-қуатын алысқа сермеп, «Ұлдың соты» атты жалпақ жұртқа ұнаған әңгімесін дүниеге әкеліпті. Осы бөлмемен қоштасып тұрып: «Мен сені сүйемін!» деген қабырғаға қашап жазылған жазу үшін коменданттың жазасынан Алматының апортын беріп ақталғанымды айта кетейін. Оны жазған Марина есімді қызға ғашық болған бөлменің маған дейінгі тұрғыны, орыстың талантты прозаигі Анатолий Шипилов болатын.
Әдебиет институты – Тверь бульвары, 25-ші үй Кеңестік одақ көлеміндегі жер-жерден жиналған таланттардың құж-құж қайнаған ордасындай еді. Бір кездері солай қарай асыға басқандардың арасынан қазақтар мен қазақстандықтарды көрсеңіз, осы бір саржағал үй олардың санасына қалам жолдарындай ирек-ирек із қалдырған ыстық ұя. Ал үстел шамы түні бойы сөнбейтін «қорқынышты» бөлменің есігіндегі 713 деген үш орынды сан ұлы Мұхаңның: «Әдебиет – ардың ісі» деген үш ауыз сөзін жайбарақат мегзеп тұрғандай.
***
Еліктеу де еңбек. Түп-тұқиянға көз салып еліктесек, оның арғы жағы – жетістік. Әсіресе, әдебиетте. Дамыған ел, дамыған елдің әдебиеті бәрін де бетке ұстайды. Әдебиет институтын бітіріп келгеннен кейін «Қазақ газеттері» Жауапкершілігі Шектеулі Серіктестігіне бас ие боп отырған Мереке Құлкенов әдебиеттегі үзеңгілес дос-жолдастығын алға тартып: «Орыстың «Роман газетасын» бетке алып, біз де осындай бір қазақы басылым шығарсақ қайтеді. Редакторлықты өзің қолға алсаң», – деп ұсыныс айтты. Мен қарсы болмадым. Сөйтіп, «Оқырманға арнау сөз» арнадық. «Орыс әдебиеті – ақсақал әдебиет. Қалай десек те, орыс әдебиетінің берері де, үйренеріміз де мол. Ұлы көште сөз қасиеті былай дер еді: «Слово вбирает и отражает всю энергию наших чуств. Однако вне формы слово – неприкаянный и вечный скиталец без собственного дома. Слову нужен удобный дом и уют, иначе оно умирает бездетным» (әдейі аудармай алып отырмыз). Осы алып әдебиеттің 1927 жылдан бері жаршысы боп келе жатқан «Роман-газета» қазір халықтық журналға айналды. Прозаның інжу-маржандары бұрын да, кейін де осында жарияланып, болашаққа жол тартады. Мұнда тек мойындалған тұлғалар мен жұрт көкейінен шыққан шығармалар жарық көреді. Біз де қазақ прозасы әбден кемеліне келіп, шарықтау шегіне жеткен кезеңде «Үркер» деп атау алған роман-газетті өмірге әкеп отырмыз. Біздің әдебиет – бай әдебиет. Халқымызда Мұхтар Әуезов пен Бейімбет Майлин бас болған сөз зергерлері аз емес. Журналымыздың беташарын Бейімбеттен бастау себебіміз де қара сөздің осы бір ерекше тұлғасына деген құрмет әрі үздік үлгілерді өмірге әкелген ұстаздан ұлағат болсын деген ниеттің нышаны дер едік.
Қоғамдық құрылыстың әрқилы кезеңінде адамның жан-дүниесін әйгілейтін үздік шығармалар жазыла бермек. Ал осыларды оқырманға жеткізер көркем прозаның ақ отауы – іргесін көтеріп отырған «Үркер» роман-газеті болмақ. Журналдың бір санында бір автордың әңгімелер топтамасы, хикаяты, романы жарияланады. Тек көркемдік деңгей деген барометр ғана бәріне жасыл бағдаршам болып жөн сілтейді. Редакция алқасының талғамынан шығып, құпталған шығарма оқырманға жол тартады. Екпінді елу елдің қатарына енеміз деген жақсы ниет аясында мемлекет тарапынан қаламақыға деген сергек көзқарас туындады. Үркердей үздік туындылар туатындығына да кәміл сенеміз» деп өз бағдарламамызды алға тарттық. Жазушы, ҚР Парламенті Сенатының депутаты Әбіш Кекілбай: «Үркер» – уақыт пен табиғаттың ең саф сипаттарын алдын-ала айқын аңғара алатын ең елгезек және елеулі самалалар шоғыры. Жаңы басылым оқырман қауым жүрегіне жаңа шайқалған майдай шық ете қалар шынайы ой мен сезім дарыта алатын даусыз дарындарға ғана ықылас танытқандай» десе, жазушы Төлен Әбдік: «Сексен жылдық тарихы бар «Роман-газетаны» бір кездері қолға тигізіп оқу арманымыз болатын. Әдебиеттің жанымызға жақын көрнекті өкілдері Ш.Айтматов, Д.Кугультдинов, Ю.Бондарев секілді қаламгерлермен осында таныстық.
Енді, міне, өзіміздің «Үркер» роман-газеті өмірге келді. Бұл тек қуаныш емес, бақыт, қаламгер бақыты», – деп алақан жайып, ақ баталарын берді. Сөйтіп, 2008 жылдың көкек аайында №1саны жарық көрді. Онда оқырман қауым Бейімбет Майлиннің «Оспан Олжабаев» және «Күлегеш жеңгей» атты екі хикаятымен қауышты. Бұл хикаяттар туралы бейімбеттанушы-ғалым Тоқтар Бейісқұлов «Көзімнің қарашығындай» атты мақаласында ағынан жарылып сыр шертті де, ұзамай өзі өмірден озды. Көп ұзамай журнал уақыт бедеріне сай жастардың әдеби-мәдени, қоғамдық-саяси басылымы боп бағытын өзгертті. Оған да он жылдың жүзі болды. Жыл сайын «Үркер-Үміт» бәйгесі жарияланады. Проза мен поэзияда талай-талай жас таланттардың тұсауы кесілді. Ел мен жердің тағдырын айтып, мемлекет алдына қойған көсемсөз дүлдүлдерін лауреат қып биікке көтердік.
«Үркер» – тұғырына қонғанына 10 жыл болған, әдебиеттің әлеуетті сөзін айтқан, проза мен поэзияның бас бапкерлерін дайындайтын қасиетті орын, ғасырлық тарихы бар «Жұлдыздың» ізін басқан інісі. Қалпағы тар заманда кім-кім де қара сөзге ыждағатты болса, онан артықтың керегі жоқ, Бейімбеттің әруағы да олардан осыны тілейді. «Оспан Олжабаев» пен «Күлегеш жеңгейді» сексен жылдан кейін қазаққа қайтып әкеп қауыштырған басылым «Үркердің» оттай ыстық он жылы көз алдымызда. Әдебиет бір әлем болса, оның өміршеңдігі айқын.
«Үркер» де солардың соңынан ілесіп келе жатқан, онға толған, айтары бар қағілез қазақ секілді.
10 жыл да көзді ашып-жұмғанша өте шықты. Алдағы бір жылда жеткен жетістіктеріміз бен қолына қалам ұстатып, көзін ашқан таланттарымыз жайлы толғанамыз. Олар туралы бүгін тұсауын кесіп отырған «Үркер – 10» атты айдарымыз ағынан жарыла айтады. «Үркер» туралы сөз айтып, ой толғаймын деген оқырман мен әдебиет жанашырына жол ашық. Онға толып, қалпақ киіп, шапан жамылып, оң иығы толыса бастаған қаламгерге сол күні бәріміз тоқ етер тілек айтамыз. «Үркердің» балаң тойын жасап, бәйгесін береміз.
Ал, жол болсын, «Үркер» – 10!
Әдебиеттің жанашыры – қағілез қазақ!

401

Көзбояуы жоқ көріністер

ҚуандықҚуандық ТҮМЕНБАЙ

Қарап отырсам, Эрнест ­Хемингуэй Пай­ғамбар жасында өмірден өтіпті. Амери­кан баласының қазақпен етенелігі еріксіз таңғалдырады.
1917 жылы мектеп бітіріпті. Бұл да біз­дегі дүрбелеңнің басталған кезеңі. Тарихта ұқсастық бар. Тарихтың арбасы да бірге тартып барады.
Хемингуэй жергілікті газеттерде жур­налист болыпты. Жазғандарынан журна­листиканың иісі аңқып тұрады. Қазір кейбір қалам ұстағандар «журналист қой» деп, оған биіктен қарайтын боп жүр. Журналистика – өмір емес пе? Хемин­гуэй үлкен өмір университетінен өткен қаламгер. Ол кімнен кем? Тілші Хе­мингуэйдің өмірдің тылсым сырын игергені білініп-ақ тұр. Фашизммен күрескен әскери тілші қаламының құпиялары да ерекше.
Біздің Ғабең (Ғабит Мүсірепов) тілші­ліктен кем болды ма? Біздің саламыз­дағылар бір әңгімесі шықса, «журналист қой» деп тілшіні менсінбейтін болды. Ал өзінің бітіргені – тілшілік оқу.
«Классиктермен сайысу – олармен тек реализм алаңында сайысу» деген «Шал мен теңіздің» алғы сөзіндегі тоқ етер сөз көкейге қонады.
«Айтқыш-ақ адам айтқан екен» деп, насыбайды ерінге тастап жіберетін ауыл шалдарының сөзі де осыған кеп саяды.
Хемингуэй әдебиетте айрылмастай өзіне етене бір шалды тапқан. Оның қаламының бақыты да теңіз жағалаған осы бір шал. Зерттеушілер оның дүниеге қалай келгенін бүге-шігесіне дейін тәптіштеп айтады, біз болсақ балықшылықпен айналысқан бақытты шалды көреміз. «Сен балықшы болу үшін туғансың, балық та дәл солай, балық болу үшін жаралған» дейді.
Оның жазғандарын оқып отырып, жауыздықпен күрескен бір қарапайым пендені көресің. «Адамзатты өлтіресің, бірақ оны жеңе алмайсың» деген қасиетті күшке көз жеткізесің. «Нан мейізбен жақ­сы-ақ, бірақ жай нан тіпті жақсы» де­ген сөзден өзіміз сияқты қарапайым ауыл ба­ла­сының жүріс-тұрысы көрініп-ақ тұрғандай.
«Қош, қаруым!» деп жауыздықпен күрескен бір адам Пайғамбар жасында өмірден өтіпті. Ол журналист боп күн ке­шіпті, өмірдің тылсым сырларын көркемдікпен, әдебиетпен безбендеп беруге тырысыпты. Ол – дегеніне жеткен қаламгер.
Теңізде бір бала мен бір шал «Мені көрдің бе?» деп, асқақ кейіпте тұрған секілді. Ол – адамды өлтіргенмен ешқашан жеңе алмайтынын сан тілде айтып, дәлелдеген Хемингуэй кейіпкерлері.
Таңғалатыным – осыларды сомдаған Хемингуэйдің Пайғамбар жасында өмірден өтуі.
Бұнда да бір тылсым сыр бар.
…Біз де Пайғамбар жасындамыз…
***
«Хабар» арнасынан «Арнайы хабар» бағдарламасын беріп жатыр. Сыртқы ­саясатпен айналысатын қызметкерге тілші сұрақ қойды. Сауал да дәстүрлі.
– 25 жылда қандай жетістіктерге қол жеткіздік деп ойлайсыздар?
– Қазақстан – дәстүрлі ел. Ол барлық жағынан алда. Мәдениетте де, ұлттық дәстүрді сақтаудан да. Пайдалы қазбалар тұнып тұр. Оны да игеріп жатырмыз, – деді әлгі жігіт.
Осы ширек ғасырда неге біз мөлді­ре­тіп өз тілімізде сөйлемейміз деген ой келеді. Әлі сол, орысты көрсек «ой, при­вет!» деп өре түрегелеміз. Өзбек пен қырғыз­дың өміршеңдігін айта-айта аузымыз талды. Үштілділікпен алға шығып, интер­на­ционализмнің алауын жаққан да өзіміз.
«Арнайы хабарда» осыны арнап айтатын біреу болса ғой.
Біз осы алдамыз ба, арттамыз ба?
Ширек ғасыр, бұған не дейсің?!
***
Жұмыстан кейін көгілдір экранды ашып қалсам, 7-арнадан «Киелі неке» де­ген үнді фильмінің пәленбайын­шы ­се­­рия­сын көрсетіп жатыр. Қазақша сөй­ле­ген кейіпкерлердің тілінде сәйкес­тік жоқ. Астындағы жарыса жыбырла­ған орыс­ша аударма да әбден мазаны алып бітті.
Үндінің «Жаралы жүрегі» де 9-арнаны өз еркіне бағындырып алыпты. Бәрі де орысша субтитрмен, қазақша саңқылдап тұр. Бүкіл қазақ осылардан көзін алмайды, олардың әдебиеті де, мәдениеті де осы сериалдар.
Осы арналардан өзіміздің «Ботагөз» бен «Ұлпан»-ды неге көрсетпеске? Махаб­баттың биік шыңы осылар емес пе?!
Осы екі кітапты кезінде ­жата-жастана оқыдық. Әлі де аңсағанда бір қарап шығамыз. Кейінгілерге, тәуелсіз елдің тар­ландарына осы кітаптарды неге оқыт­пасқа, неге әдебиеттің биік жалауы ғып желбіретпеске?
Әйтеуір, бізде бір нәрсе жетпей ­жатады?
Өзге десе өзегімізді суырып беруге әзірміз.
Күн бата «Киелі некеге» өзеуреп отырғандарды көреміз. Оны да тек ауылдан келгендер көреді. Қалалықтар мұндай киноға пысқырып та қарамайды. Астында сөзбе-сөз аудармасы тұрғанмен бұл тек ауылдан келгендердің жанын баурайтын махаббат мелодрамалары.
Өреміздің өзі осындай.
Оның ар жағында ақша тұр. Әсіресе сөзбе-сөз шала-пұла аударма «мен ақша­мын» деп жұтынып тұр. «Абай жолы» мен «Ботагөз», «Ұлпандар» үнді фильміне үрке қарайтыны бесенеден белгілі. Бұл фильмдер Желтоқсан көтерілісінен кейін қалаға көшіп келген қыз-келіншектердің «махаббат мелодрамасына» айналған. Ар жағында шекпенін жамылып, тұтығып тұрған қазақты көреміз.
Қарап отырсаң, үндінің «Киелі некесі» мен «Жаралы жүрегі» біздің қазақтың бүгінгі тағдырына айналып бара жатқандай.
Айрылысу көп, ажырасу ұқсас.
Шүлдірлеп тұрған кейіпкерлерді қазақ арналарынан күндіз-түні көреміз.
Өмірде өз тілімізде сөйлегендерді аз көретін болдық.
Бұған көне астанамыз куә.
Алматы көшесінде қазақша сөйлей­тіндер азайып барады…
***
Ыбырай Жақайұлының бүкіл өміріне тәнтімін. Өзім куә боп, соңынан ерген немерелік шағым маған өнеге, бізге әкеміздің тигізген шапағаты аз емес.
Ақсақал 75-тен асты. Үстіне қара костюмін киіп, студент мені ертіп, бірінші хатшы Дінмұхамед Қонаевқа келді. Менің түйсінгенім – партия басшысының ­алдына кеп айтқаны: «75-ке келдім. Енді үлкен егіске шығуды қойсам деймін. Әрине, кетпенді тастай алмаймын ғой. Кетпенді көрмей тұра алмаймын, ­жас­тармен бірауық шүйіркелескенге не жет­сін. Үлкен егісті соларға беріп, сырттай тірліктеріне көз тіксем деймін…»
– Аға, (Қонаев Ыбырайды «аға» дейтін) не айтқаныңыз. Әкем Бақанасқа күнде кетпен шабуға шығады. «Әке, енді қоймайсыз ба?!» деп едім, «Сенен ақыл сұрамаймын, бұл менің атакәсібім» деді. Сол сияқты, бұл да сіздің атакәсібіңіз. Аға, өзіңіз білесіз» деді.
– Үн-түнсіз кетіп қалмайын дегенім ғой. Отыз жыл қара егістің қыр-сырын бірге бөлістік. Енді бәрі артта қалды.
– Ризамын, аға, ризамын. Демалыңыз, енді кейінгілерге ақыл беріңіз,– деп өз қолымен шай құйып беріп, әкелі-балалыдай шүйіркелесті.
Бұл да өмірдің бір өнегесі.
Осы сәтті көріп қалғаныма қуанамын.
Анда-санда айтып қоямыз.
Айту – парыз.
***
Социализм кезеңінде, Алматыдай алып астанада, дастарқан басында жұртты таңғалдырған бір кісіні көрдім. Өзі домбыра тартып, күй шертеді, өнерден құралақан емес, әдебиет әлемінде де ешкімге есесін жібермейді. Бірақ… моп-момақан, ­биязы боп, жұртты таңғалдырып отырып… орыстың үрдісінен де асып кетіп… бәрін жолда қалдырып… иманы барлар жағасын ұстап, таңдайын қақты. Ол қандай көрініс дейсіз ғой. Ол… кәдімгі қырлы стакандағы ақ арақтың үстіне қасиет­ті қара нанды турап жеп, аузы ашыл­ған қазақты қайран қалдырды. Осы ­қы­­мыз­бен орын алмастырған арақтың ай­­дарынан жел ескен қазақты баурап алған қандай құдіреті бар екен? Әлгі ­кі­сіге еліктеушілер де болды. Бірақ ­бойы­на сіңіре алмай түкіріп тастап, лоқсып жатты.
– Көке, ащы емес пе?– деді ауылдан келген бір қарындасы әлгі кісіге таңғала қарап.
– Түк те ащы емес. Бұл да тамақ қой.
Қанша дегенмен, қасиетті қара нан мен ақ арақтың арасы, екі қоғамның екі түрлі арақатынасы қабыспай жатты. Нені де болса тез игеріп алатын қайран қазақтың мына «жаңашылдығы» көпті аузына қаратты. Әсіресе ауылдан келгендер елге жеткізіп барғанда, ақикөз адуын шалдардан «жетісіпті» деген намысқа толы немкетті сөздерді естіп жатты.
Сол кісі Пайғамбар жасында өмірден өтті. Асқазан кеселіне ем қонбады.
Қиналып жатып, әлдекімдерден кешірім сұрапты. «Ол нанның алдында күнәһар ғой» депті үзілгенін естігенде ауылдағы ғасыр жасаған ел ағасы насыбайын ерніне тастап жіберіп. – Шыдамай бара жатса, мен сияқты насыбай атпай ма?!
Елден шыққан зиялы кісінің тірлігін жұрт әліге дейін айтып жүреді.
Домбырасы жетімсіреп тұр.
Әкесінің тірлігін әлдекімдер әңгіме қылғанда балалары «жақсы жағын айт­саңыздаршы» деп әбіржіп қалады.
Адамзаттың жақсысы мен жаманы бірдей.
Перзенттері жақсы жағын іздейтін сияқты.
***
Әлемге әйгілі Эрнест Хемингуэй бір сұхбатында әңгімені былайша өрбітіпті:
«– Сіз тамаша роман жаздыңыз,– дедім мен оған, – сондықтан жоқтан өзге бірдеңені жазуға хақыңыз жоқ.
– Бірақ сол романды сатып алушы жоқ, – деп жауап берді ол, – сондықтан мен өтімді әңгіме жазуға мәжбүр боламын.
– Қабілетіңіздің жеткенінше ең жақсы әңгіме жазыңыз, бірақ оныңыз шын жүректен, тебіреністен шыққан дүние болсын.
– Мен дәл осылай істеймін…» – депті.
Бұл 1977 жылы қазақ тіліне ауда­рыл­ған әңгіме.
Қазір 2016 жыл, жаңа ғасырдың бел ортасы. Біздің әдебиетте де роман оқылмай, шағын жанр шаршы алаңға шыққан тәрізді. Тіпті әдебиет бәрімізге бұртия қарап, қазақ баласы басқа бір нәрсе сұрайтын сияқты. Ел-жұрттың санасында ән мен әнші, жанұялық ­ансамбль деген ұғымдар қалыптасып кетті. Ән тыңдасын, серпіліп, сергісін, бірақ әдебиет әлемін жоғалтпауымыз керек қой. «Бәрі ғаламторда тұр ғой» деген бір жанкешті ұғым қалыптасты. Бұны заманның самал желі дейік. Бірақ «Абай жолы» мен «Ботагөз», «Аңыздың ақыры» мен «Қан мен тер», орыстан Чехов, Достаевский, Тургенев кейіп­кер­лері, әлгі сауалға жауап берген ­Эрнест Хемингуэйдің «Шал мен теңізі» – ешқашан өлмейтін әлем емес пе?!
Шағын жанрға тынымсыз қалам тартып жүріп, Пайғамбар жасында өмірден өткен Хемингуэйдің сол бір сөзін оқып отырып ойға қаласың.
Әңгіме – өзіміздің жанр.
Хикаят – арада жүрген жиырма бес­тегі қутыңдаған жігіт сияқты. Оны оқып тастау қиын емес, жазу қиын. Ар жа­ғын­да Дулат пен Мархабат қол бұлғап құлшынып тұр.
Роман – ақ таяқ ұстаған ақсақал.
Ар жағында Абайды тасалап Әуезов тұр.
Ғабит Мүсірепов қалам-қаруын көтеріп, «Қазақ солдаты» мен «Оянған өлкенің» ар жағында бәріне дайын тұр.
Үшеуі де бір үйдің баласы. Тек соңғы кездері бастары бірікпей бет-бетімен кетті. Тәрбиеге әкенің тәлімі керек. «Кітап оқыңдар, сонда адам боласыңдар» деп шырт түкірген қара шалдың сөзі сөз-ақ.
Ғаламтор – заманның көркі дейік. Бұл да бір таң алдында парашютпен аспаннан тымпың-тымпың етіп секіріп түскен пысық баланың кейпі.
Парашюттің бауы жиналам дегенше…
Заманның шашбауын жинаудан алдамыз.
Өліарада өзімізді де ойлайық.
***
Алматыда Республика Сарайының алдындағы гүлзарды көкке бөлеп, өзен гүрілі құлақ тұндырады. Тербетілген әткеншектер мен әрлі-берлі қыдырыстап жүрген үлкен-кішіден көз тұнады. Жасыл желек көне астананың көркін келтіріп, осы бір орталық әлі де өзіне қол бұлғап шақырып тұрғандай. «Арман» ­кинотеатры бұрынғыдай болмаса да, қазақша жазылған бес әріпте бір қимастық бар.
Қостілділікке дауа жоқ, екі тіл ескегін еркін сермеп, қазір ұлтаралық тілде бұрынғыдан да гөрі бір батылдық бар сияқты. «Кенеге қарсы егу шаралары жүріп жатыр. Абай болыңыздар! Идет прививка против клещей. Будьте осторожно!» деп леп белгісі қойылыпты. «Сақтықта қорлық жоқ», бірақ сұлулықтың көркін бұзған көрініс көңілге қаяу түсіреді.
Абайдың алып тұлғасы қолын көтеріп, биіктен бойұсынып тұр. Алып тұлға – қызыл граниттің қасында гүлзарды таптаған маңғаз төбет әрлі-берлі айналсоқтап жүр. Көкшіл көзді қожайын қарғыбауын сыпырып алып, біржола босатып жіберіпті. Қара ала төбет бір кезде оң аяғын көтеріп, бізге қарап тұрып саңғытсын келіп. Өзге ұлттың өкіліне қой дер қожа жоқ. Ызаланып бірдеңе айтсам, менің істі боларым анық. Ана тілімде сөз айтып, оны жеңе алмаймын. Ит те, иесі де Абай ескерткіші мен «Арман» кинотеатрының алдын табандарымен таптап жүр. Ойымыздағыны айту – арман.
Анау қостілді хабарландырудың бір күні ағылшынша жазылуы да мүмкін. Оған үлгере алмай жатырмыз.
Тәшкенде тіпті басқаша.
Бізде осылай…

Қуандық

ДАР

Қуандық ТҮМЕНБАЙ

Екі сыныптасым дарға асылды. Он тоғызыншы ғасырда декабристерді дарға асса, олар өздерін өздері мерт қылды. Әуелі Көркембай өмірге ерегісіп, әкесіне қырын қарады. Өзі есепке жүйрік еді, арифметикадан бастап, алгебраны жаңғақша шағатын. Бала-шаға, қыз-қырқынның есебін түгел шығарып беріп, ешкімнің көңілін қалдырмайтын. Ол өлгеннен кейін, шешесі бізді көрсе солқылдап, бетін басып қоя беретін болды. «Әкесі құртты, әкесі құртты ғой» дейтін еңіреп. Мұрны пұшық, бет-аузы бұжыр-бұжыр қотыр әйел көріксіз кейпін алақанымен түгел сүртіп, көшеде бізді көрсе Көркембайды көргендей егіліп тұрып алатын.
Сәмбі талдың астында таң алдында тілі салбырап асылып тұр, дейді.

 Әкесі Әбдуәлі сақал-шашы тікірейген қатал адам еді. Он бес жасқа дейін бала досымның елжіреген бейнесін көрдім, бірақ әкесінің күлгенін бірде-бір рет көрмеппін. Үйіне барғанда темір қышқаш – «кемпір ауызбен» он баласының әрқайсысына бір түйір набат қанттан қытымырлана қарап отырып бөліп беретін. Ол үйде темірдей тәртіп еді, бір айтулы заң өзінен өзі орындалып отыратын. «Бүйткенше бір жаққа кеткенім жақсы» деген сөзін естіпті дейді соңғы сөзіне құлақ түріп, куә болғандар. Ол өзге десе өзегін суырып беретін.

Көркембай әкесінің қытымырлығына шыдамады. Шөп орғанда да жастығына қарамай жалынан сипатпайтын орақшы еді. Тірлік істесе таза істейтін. Жұртқа жәрдем беруге келгенде  алдына жан салмайтын. Қауын асар мен күріш отаққа барғанда ересектердің өзі Көркембайды алға салатын, айтқанын орындап, кім болса да соның ығына жығылатын. Ол жоғары сыныпта облыс орталығына барып оқығысы да келіпті, бірақ әкесі: «Облыста не әкеңнің ақысы қалды, үйіңнен су шықты ма?!» деп зекіпті дейді. Әкесі сақал-мұрты тікірейіп, адамға тура қарамайтын біртүрлі қатал кісі. Қантты «кемпір-ауыз» қышқашпен балдарына бір түйірлеп шағып беретін. Балдар Көркембайға «Басмашының баласы» деп ат қойып алды. Сол кезде клубта басмашылар туралы кино көп болушы еді. Осының бәрі сыныптасымның жанын сергелдеңге салып, жүйке тамырларына әсер етсе керек.
Өлер күні сондай көңілді жүрді. Үш бала пионерлік белсенді отрядтың мүшесі боп, жалғыз басты Күләй әжейдің қора-қопсысын жөндеп, малына шөп орып бердік. Өзі бас боп ерте тұрып, орылған шөпті суындап, баулап, әжейдің қорасын шөпке толтырды. Соны көрген «басмашы әке» долырып, баласына барынша шаптығып, көгала қойдай ғып сабапты. Күзде барсам деп армандаған облыс орталығындағы мектеп-интернат – ол да жоқ. Болмаса сегізінші сыныптан кейін аудан орталығындағы кәсіптік-техникалық училищеге  түсіп,  трактордан  бастап, сосын инженер болсам ба деп, жүрегі дүрсілдейтін. Бәрі артта қалды. Сол күні үйге түнемей, бозала таңда он бестегі қыршын бала сәмбі талда тілі салақтап, көзі төмен салбырап асылып тұр, дейді. Сүйекке кіргендер «арқасында сау тамтық жоқ, бәрі көкала қойдай», деп қатыгездіктің алдында тіл қата алмапты.
Қызыл тілдер кендір жіпті сәмбі талдан шешіп ала алмай жатқанда сыбырласып, біраз жерге барыпты. Он бестегі Көркембай өмірге өкпелеп кетті. Анасы бізді көргенде біраз өксіп алатын. Ол кісі өмірден бертінде өтті. «Әкесінен болды, әкесінен» деген сөзді ашып айта алмай өксіп-өксіп қоятын. Сол сөз өмір бойы тіл ұшында қалды. Қара ағаштың биігінен өмірге он бес-ақ рет қарап кеткен сыныптастың суреті де көп емес екен. Аз суретті көбейтіп алып, еске алу кешін өткізсек деген де ойымыз бар.
Екіншісі – Нұрахан. Ол тарихқа жүйрік, есепке шорқақ болатын. Ұлы Отан соғысы қай жылы басталып, Сталинград қай жылы қоршауға алынды, фашист Паулюс қай жылы тұтқындалып,  тың қай жылы игерілді – солармен бірге жүргендей жатқа айтатын. Тарихты аңыз ғып айтатын да біреу керек қой. Гитлердің «Фельдмаршыл Паулюс пен Сталиннің баласын айырбастайық» деген аңызға айналған сөзін дәл бір көріп тұрғандай ауыл шалдарына рахаттанып сыр ғып шертетін. «Қатардағы жауынгерді фельдмаршалға айырбастамаймын» деген Сталиннің қатулы қабақпен шалт бұрылып айтқан сөзін шалдардың алдында қайталаған кезде Сыздық қожа: «Бірге жүрген-ау деймін» деп, кеңк-кеңк күлетін. Сонда Көркембай: «Дәл бір құда түсіп келгендей айтуын қарашы», – деп  келеке қылатын. «Бұл да керек нәрсе ғой. Түбі екеуміз тарихта қаламыз» – деп Нұрахан кеңкілдеп күліп, нұр жүзі адалдық пен адамдықтың бейнесін айшықтайтын. Өзі күлегеш еді, Көркембай сөйлеген сайын Нұрахан кеңкілдеп, он екі мүшесі ашылып, ар жағы көрініп тұратын.
Нұрахан әскерге кетерде күріш екті, алғашқы жылы мол өнім алды. «Осыны Көркембай көргенде ғой» деп, бір рет өз-өзінен көңілі босап, көз жасын сығып алды. «Көрінде еміреніп жатқан шығар, түнде түсімде көрдім», – деді біртүрлі күй кешіп. Айналасына айналсоқтап қараған сағынышы бар сияқты. Еміренген жігіт ештеңе дей қоймады.
Әскерге шығарып салдық. Үш айдан кейін Ауғанстанға атаныпты. Оның саяси алғырлығын сезсе керек, үш ай саяси жағынан шыңдап, сосын Ауғанстанға жіберіпті. Жат жерден жолдаған хаттарында былай депті: «Бір жетіден кейін Ауғанның Кабул қаласына түсеміз. Бұл бір тарих қой», – деп қысқа жазылыпты. – «Тіс жармаңдар» деп еді, саған ғана айтып отырмын», –  деп, ақ қағазға сыздықтатып сыр ақтарыпты. Сонан бір жарым жыл хабар-ошарсыз кетіп, оң қол, оң аяғынан айрылып, өз елі – өз жерінің төбесінен тастапты. Өгейдің аты – өгей. Балдақ сүйенген жарымжан баласына өз елі ала көзбен қарап, кеңес заңы тергеуге алып, тазалығына көздері жеткесін ғана күмәнмен сырттай көз салып, мүгедек жігітке болмашы зейнетақы тағайындапты. «Есіңде болсын, біз сені мұсылман баласы болғасын ғана жаныңды сақтап отырмыз, ендігәрі бұлай жат жерде жаманатқа барма, осыны еліңе айтып бар» деген сөзді аудармашылар сөзбе-сөз аударып беріпті. Сонда ғана әшкере болған бір әділетке көз жеткізді, саяси сауаттымын десе де, алданып жүрген өзінің балаң көңілін байқады. Қасындағы әскерилерді көзінше жер жастандырыпты. Қатыгездікте де бір әділет бар. Бұл да тасқа басылған тарих қой. Гитлер де, Сталин де, Кеңестік дәуірлердегілер де осының көрінісін жасаған жоқ па? Кешегі 86-жылдың ақиқатын да ашып айтар күн келер. Ауғаннан келгесін тергеп-тексеріп, қушиған кеудесіне 3-дәрежелі марапаты бар медаль тақты. Темір медаль қолы мен аяғын қайтып әкеле қоймады. Бірақ, әкесінің көңілі мәз, біреудің алдында мерейі үстем. Бұл болса, жат жерде қалған қолы мен аяғына жалтақтап қарай береді. Әкесі болса, «қабағыңды кіржитпей, еңсеңді тіктеп жүр», дейді. Темір балдақты да тікұшақтан лақтырып кетті. «Қолым мен аяғымнан артық емес шығарсың» деп, парашютпен тік шаншылып секірді. Қол-аяғын жат жерде қалдырса да, туған жерге табаны тигенше балаң жүрегі тыным таппады. Ол болса баласының мерейі мен марапатын сүйеніш етіп, перзентінің жақсы атын жамылғысы келді.
Балдақ сүйенген Нұрахан қазақшылық салтымен құда түсіп, келіншек алды, бірақ бала сүйе алмады. Таң алдында Сырдың сәмбі талына кендір жіпті байлап, бір қол, бір аяғы жерге салбырап, тілі салақтап асылып тұр екен. Қызыл тілде айтылмай кеткен қаншама арман қалды. Тілдей қағазға еміреніп ештеңе жаза алмапты. Жұбайына арнап аманат сөз қалдырыпты. «Сенің өміріңді қор қылдым-ау. Бұл да бір тарих боп қалсын. Айып етпе» деген сөзді ауылдағылар әліге дейін айтып жүр.
Ауылдың фельдшеріне бақилық болардан бір күн бұрын асығып-аптығып барыпты. «Осылай жүре берем бе?!» депті бір түрлі күй кешіп. «Не сұрап тұрғанын білмедім, – дейді кеңк-кеңк етіп кемсеңдеген келіншек. – Дәрі сұрап тұрған шығар деп ойладым».
Ертеңіне сол күйі қара ағаштың көркін бұзып, қол-басы денесінен қашқақтап, тілі салақтап, тұлабойы созылып тұр, дейді.
Екі сыныптасым да солай тірі тарих, өлі бейне боп қалды.
Осы күндері өзім де ойланып жүрмін. Елім бар, тілім жоқ. Басқаларда, тіпті, бұлай емес.
Өзбекке бір барып қайтамын. Мәскеуде бірге оқыған досым бар еді, Тәшкенге барған сайын бетімнен отым шығады. Олар өз елі – өз жерінде аяқтарын алшаң басып жүреді.
Біз болсақ біртүрліміз. Бәрінің алдында жүреміз де, бәрінің артында қаламыз.
Тілсіз өмір өмір ме?!
Перзентсіз өмір онан да жаман.
Көзіме кендір жіп көлеңдей береді.
Керек болса, кендір жіпті қырық турап, ағашты қопарып тастаймын. Оған шамам жетеді.
Бәріне кінәлі өзіміз дедім ғой.
… Дарда екі дене салбырап тұр.
Достарымның денесі.

ff0fc4f6568dbf359b7501eb3347a51c_resize_w_1140_h_696

Ләңгі ойнаудың пайдасы немесе біртүрлі адамдар туралы толғам

ҚуандықАдам іштен сезімтал боп туады. Қарап отырсаң, ерекше жаратылыс иелерінің бәрі бала күннен сезімтал. Гоголь де, Достоевский де, Чехов та, Абай мен Әуезов те, Шоқан мен Шаһмардан Есенов, осы күнгі біртуар математик Асқар Жұмаділдаев та бала кезінен болмысы бөлек біртуар жаратылған тұлғалар. Асқар бала кезінен серуеншіл, мектепте жүргенде-ақ жан-жағына жалтақтап қарап, мұражай біткеннің бәрін аралап шығатын. Ақыры, өз дегеніне жетті. Оны білгесін айтып отырмын. Зиялының бәрі осындай. Ұлттық дәстүрді ұстанып, тірлікте адамдық танымды алға ұстанғандар да солар. Олардың қимыл-қарекеті де өзгеше, қимылы шалт, не істесе де жылдам істеп, уақыттың алдына шығады. «Пәленшенің баласы сондай екен» деген ел-жұрттың есінде қалған сөз де аз емес, бірақ олар елдің есінде қалып, өз дегендеріне жетті.

 Ұлттық дәстүрді ұстанатындар да солар. Ол кезде, социализмнің алқызыл алауы желбіреп тұрған шақта, ауылда ләңгі ойнау үрдіс еді. Ләңгі ойнау – ұлттық ойынның көрінісі болатын. Қысқы каникулда ауылда ләңгі тебуден жарыс өтетін. Футболы жоқ, хоккейі жоқ ауылда, 15 минуттық үлкен үзілісте ләңгінің небір «финттері» көрсетіліп, өкшемен теуіп, майын ішкен үздіктер есімі ел-жұрттың жадында қалатын; жиналысқа түсіп, болашағына күмәнмен қарайтын күдіктілер қатары да толыға түсетін. Біздің мектептен осындай «үздіктердің» екі-үшеуі дене шынықтыру институтына түсті. Ол кезде дене шынықтыру институтына түсу – әкең тіріліп келгенмен бірдей дәреже еді.

1986 жылғы желтоқсан көтерілісшілерінің арасында біздің шағын мектептен 3 ләңгіші істі болды. Олар сотталды, бірақ намысты қолдан берген жоқ. Бәрі Қайрат Рысқұлбековтің достары, өмірден өз жолын тапқандар. «Ымырт» пен «Сергелдеңді» қайталап оқып отырып, «Тәуелсіздікті кімдер алды? Халық па, билік пе?» деп ойға батамыз. Көгілдір экранды дүр сілкіндіріп жүргендер де солар. Ал, пәлсафа ілімінде кейінгі он жылдықта ой бөлісіп, талғам таразысын толықтырып жүргендер кімдер? Бажайлап байқап қарар болсақ, ләңгі теуіп, есекке теріс мінген жігіттер өн бойымен озық тұр.
Секен Дорженов «Кімді зиялы дейміз?» атты мақаласында («Заман – Қазақстан», 4 шілді, жұма, 1997 ж) зиялыларды былайша тоғыз тарауға бөліп, айшықтап ашығын айтады:
Біріншісі, тіптен он жылдан артығырақ уақыт өтсе де 1986 жылғы ұлы ұлт-азаттық көтерілісі шындықтарының толық ашылмай отыруы… Ақиқатты айту емес, шындықты жауып-жасыру нағыз қылмыс екенін оншалықты сезінбейміз. Әлде Кеңес өкіметінің кезіндегідей «50 жыл өтсін!» – деп, 2036 жылды күтеміз бе? (Иә, 1986-ның шындығы ашылып, ел тарихына алтын әріптермен жазылады деген үмітіміз бар.)
Екіншісі, төзбеске төзу мен ғажайып үнсіздік, былайша айтқанда, соқыр мергенге, тілі кесілген шешенге айналдырылуымыз. (Мылқауға да тіл бітер.)
Үшіншісі, әлі де ақ пен қараны, әділдік пен әділетсіздікті, тіптен, адам мен қорқау қасқырды ажырата алмау. Ал, кейінгілердің ажырата білгендері, оны ашық айта алмауы. (Уақыт бәріне куә. Уақыт сөйлетеді.)
Төртіншісі, ішіп-жем, дүние-мүлік, байлық жинаудан басқа мәселелерде дүниежүзілік деңгейге шығуға әрекеттің аздығы, тіптен жоқтығы десе де болады. Жоғары мәртебелі Президентіміздің «Ғасырлар тоғысында» деп аталатын кітабында: «Алпысыншы жылдардың аяғынан бастап, біздің ғалымдардың әлемдегі көрнекті ғалымдар санына қосылуы күрт азайып кетуі де тегіннен тегін емес»– деп (20 бет) әділ-ақ жазған. Бұл пікірдің ар жағында үлкен философиялық түйін жатқан сияқты. (Бұған да уақыт куә.)
Бесіншісі, хас таланттарды дер кезінде көру, оларға мемлекеттік қамқорлық жасағанды тиісті деңгейде талап ете алмау. (Хас таланттар өзін-өзі дәлелдейді. Оған шетел асудың керегі жоқ.)
Алтыншысы, әрбір зиялының өзін-өзі жете білмеуі, шектен тыс менменсудің көбеюі, өз бойынан адамға тән еш кемістік таппауы. (Менменсу зиялыға жараспайды. Өз жерімізде сұлтан бола білуіміз керек.)
Жетіншісі, «насилие истиной гнуснее всех убийств» деген екен бір ойшыл. Осындай құнды пікірді зиялылардың өмірлік принцип етіп ұстай алмай отырғандары. (Зиялы құнды пікірді қорғай білуі керек.)
Сегізіншісі, тіптен, қарама-қарсы ойлардың, шығармашылық пікірталастардың нағыз бірлікке, прогрестің серпілісіне әкелетін қозғаушы күш, жол екенін әлі де жете түсінбеуі. (Шығармашылық пікірталас тиылмайды. Оған жол ашық.)
Тоғызыншысы, Кеңес өкіметінің кезіндегідей-ақ, қоғамның ең ақылдыларының, білімділерінің, имандыларының, интеллектуал-дыларының биліктің негізгі салаларынан әлі де шеттетіліп отыруы, бағаланбауы, көзге ілінбеуі, т.б. (Қит етсе шетел асып кететіндер «Өз жері – өлең төсегінің» бетке ұстарлары болуы керек. Билік те, зиялының шапағаты да солардың қолына өтуі тиіс.)
Иә, не шықса да ләңгі тепкендерден шығады, не шықса да өз тілінде сөйлеп, өзеурегендерден шығады.
Шүлдірлегендердің бір ұрты ішінде.
Қаланың баласы – қатал.
Ауылдың баласы – иманды.
Шиелі мен Қожатоғайдан да зиялылар шыққан.
Мені мен Аманхан сияқты.
Асқар (Жұмаділдаев) әлемге әйгілі математик.
Аманханның ағылшыншасы кімнен кем. Оның «I love you»ы-да бір адамдай.
Шиелінің маңы толы қытай.
Мұнай кенішіндегілер солардың тілінде шүлдірлеп жүр.
…Аттың оң жағынан мініп, қымыз ішіп тұрып, қазақша сөйлей алмай қалатынымыз несі?!
Арасында ләңгі ойнаған кездерімізді де еске алып қоямыз.
Біреулерден біртүрлі сескенетін де сияқтымыз…

Қуандық Түменбай

Фотогалерея

Таңдану мен таңдандыру

Таңдану мен таңдандыру талант табиғатындағы адами да, шығармашылық та құбылыс. Мен өз басым оларсыз толыққанды қаламгерді көз алдыма келтіре алмаймын. Ұлы Шәкәрім де, Толстой да, тіпті кешегі Әуезов пен Әлімқұлов, Соқпақбаев та солай таңданған, таңдандырған. Олай болмаса олар классик болып қалып, әлемдік деңгейдегі дүниелер тудыра алмас еді. Иә, иә тудыра алмас еді. Ал кез келген ортаң қол жазушы бір оқып, қайта оралуға дәті жетпейтін шығарма жасай алады. Ендеше, өлмес дүние тудыру мен жасаудың айырмашылығы сол таңдану мен таңдандыруда. Жалпы, жазушы сөзі Алланың бір аты екеніне құдіреттей сеніп, аппақ қағазға ар тазалығындай таңдана қарап жазуға отырмаса кәсіпқой. Ендеше, таңғалу да, таңдандыру да ТАЛАНТ. Табиғи құбылыс. Міне, бүгінде ер жасы алпысқа толып, оқырманы алдында есеп берерлік дүниелер тудырған Қуандық Түменбай сол деңгейдегі жазушы.

Сонымен, Қуандық Түменбай таңдану мен таңдандырудан тұратын жазушы әрі көсемсөзші… Ендеше, әдебиетті ардың ісі десек, аталған екеуі тоғысқан тұстан арлылық танытатын азамат пен қоғам қайраткері қалыптасады. Ол сонымен бірге ел-жер, қоғамдағы құбылыстың қай-қайсысына селқос, немқұрайлы қарамайтын талантты адам табиғатының болмысы. Әйтпесе, кітап аннотациясында көрсетілгендей белгілі жазушы, Халықаралық Алаш сыйлығының лауреаты Қуандық Түменбай «Ар мен Дар» атты публицистикалық толғаулар жинағын тудырып, «Ар мен Дарды қатар ойлайтындар үшін ең керегі – тәубе» демес еді ғой. Сондағы бір туындының аты «Әдебиет – әдеп…» десек, әдептіліктің артында арлық тұр емес пе? Онда автор көтерген мәселесіне барар жолдағы тетікті «Төрт адамдық құрқылтайдың ұясындай купе – бөлменің үстіңгі қабатында газетке үңіліп жатырмын. «Қара айғыр» бір станцияға жеткенде әбден күнге күйіп тотыққан қырықтың төбесінен қол шошайтып қалған қараторы келіншек купеге кіріп «Уһ!» деп отыра кетті» деп бастап ашады да, оқуға түсіп одан бір факультеттен бір факультетке оңай ауысу мәселесінен бастап, ана тілін ардақтап, қазіргі әдебиеттегі әдепсіздіктің, публицистикалық тілмен айтқанда «Өмірдің өзінен алынған көрініс, оң құлағымызбен естіген сөздер де заманның қаншама шындығы…» жатқанын айтады. Мұндағы публицистке тән байқағыштық пен екі әйелдің әңгімесінен өрген өмірлік толғам-толғаулар алшылы-шікті түсіп жатқан қаншама жайларды сөз етеді дейсіз және автор оларды көп сөзділікке ұрынбай жинақы әрі нақты жеткізеді. Бұл – шеберлік. Аталған кітаптағы қайсыбір публицистикалық толғауларды алмаңыз сондай. Әсіресе, автор «Көзбояуы жоқ көріністер» атты үзік-үзік өмір, әдебиет, қоғамнан түйген ой-пікірлерінде жазушы-публицистке тән шығармашылық жинақылықтың үлгісін көрсету арқылы ащы да болса ақиқаттың бетіне тік қарайтын ойлар мен пікірлер толғайды. Мысалы, «Жаңа мешіт көп күттіріп ашылған күні інім жұма намазға барып, су жаңа ағылшын туфлиінен айырылып келді.
– Енді не істеймін?– депті інішек кезекші имамға жалаң аяқ жолығып.
– Мұндай жағдай бізде бола береді. Бір көнелеу туфли бар, соны киіп кет. Туфли таңдайтын сәт пе?!
Інім мыржықы аяқкиімді сірісінен сүйретіп, жұма намаздан жүні жығылып келді. Мұсылманшылығымызды… мешітке қарап көруге болатындай. Мәдениетімізді… опера театрына қарап көруге болатындай» деген толғау тұжырымды оқығанда неге тәнті болмасқа. Мұнда бүгінгі қоғамымыздың барлық кетік-кемшілігі қазіргі мұсылмандығымыз бен мәдениеттілігімізден көрініп тұр емес пе? Жазушы-публицист мәселе көтереді, ал қалғаны ар ісінде. Жалпы, аталған «Ар мен Дар» жинағындағы публицистикалық шығармалардың қай-қайсысы да жазушының өмірдегі және қоғамдағы азаматтық позициясын көрсетеді. Мәскеудегі М.Горький атындағы әдебиет институтын тәмамдаған Қуандық шығармалары оның сол оқу орнынан алған білімділігі мен біліктілігінің қыр-сырын жан-жақты ашады. Ол енді бірде «Жер дауын айтса жүрегі сыздайтындардың бірі менмін» деп басталатын «Теңдік жерден басталады немесе Лев Толстойдың екі кейіпкерінен туындаған ойлар» атты публицистикалық туындысында жер тағдырын жетік біліп, ел тағдырын ойлаған азаматтық позицияда пікірлер айтады.
Жалпы, Қуандық Түменбай сөз саласындағы қай тақырыпқа барса да жеріне жеткізе жазатын жазушы. Соның бір айғағы автордың жақында қолыма тиген «Қой мен қойшы» кітабы. Онда екі хикаят, «Бекеттегі бейкүнәлар» деген роман және бір топ әңгімелер топтастырылған. Жинақ «Қой мен қойшы» хикаятымен ашылады. Шынымды айтсам, ә деген кезде маған оның тақырыбы тым қара дүрсін көрінген. Кейін оқи келе білгенім, олай емес, ол қазақтың өзіндей қарапайым, алған объектінің анықтаушы екенін көрдім. Бұ да жазушылық бір қыр. Әйтпесе, қой мен қойшы туралы кім жазбай жатыр. Оны айтасыз, аталған хикаяттың басталуының өзі кейіпкер мінезін қызық бір детальмен ашудан басталады. «Көптен бері арақ дәмін татпаған қойшы бүгін ішіп келді. Көңіліндегі қаяу мен насыбай уытындай ішін ашытқан өкініш сыртқа теуіп, өң-жүзі әлем тапырақтанып өзгеріп тұр. Бүгін алдына салған бір отар қойын өз қолымен өзгелерге тапсырып қайтты» деп басталған қой мен қойшы тағдыры әдемі сурет арқылы көркем тілмен өріледі де, шығарманың өн бойында кейіпкердің соңынан «…тұқыл мүйізді, жүні тықыр қырқылып, құйрығы салақтаған қара тоқты елес боп артынан еріп келеді» деген қимас бір сезімнен өрілген мұң арқылы еріп отырады. Жалпы, Қуандық көңіл-күйдің көркем көрінісін жасарда қазақтың ұлттық сөз өрнегінің өміршеңдігін оқырманына қалтқысыз жеткізе алатын шебер жазушы. «Қос тармақ қан тамырындай тартылып, зіл батпан салмақтан бүлкілдеп, баланың еңбегіндей былқ-былқ етеді» немесе «…алпыс екі тамырында бір нәрсенің жыланша тілін жалаңдатып сусап тұрғаны көңілін күпті ете берді» дегенге неге таңданып, тамсанбасқа. Тұтастай алғанда, Қуандықтың қай шығармасында болмасын комедияға берерлік юмор мен трагедия үнемі көрініс беріп отырады. Мысалы, мына бір детальға назар аударыңызшы. «Жеркепенің ішін жаңбыр суы алып кетіп, шелектеп сыртқа тасып тауысқан балалар ертесіне күркілдеп жөтеліп, ыстығы көтеріліп жатып қалғанда, не үйден дәрі таба алмай, не алыстан дәріргер шақыра алмай әбігерге түскен әйелі: «Енді не қыламыз?» деп еркекке қараған. «Он баланы туған адамда ми жоқ» деді бұл ежірейіп. Жұбайы көзін алмай тесіліп, қарап тұрды да: «Туғызған адамда ше?!» дегені». Осы бір ерлі-зайыптылар арасындағы сөз қақтығысуынан өрген детальдан комедияға бергісіз юмор мен трагедия көруге болмай ма? Бұл бүгінгі ауыл тағдырының айнытпас бір қыры. Жалпы, аталған хикаят қой мен қойшы тағдырын айту арқылы мемлекеттік деңгейдегі проблеманы сөз етеді.
Автордың ендігі бір керемет хикаяттарының бірі «Түрмедегі торғай». Осындағы түрмеде жатқан дәрігер жігіт Есенбай мен сол түрмеге ұя салған құйтақандай торғайдың параллель өрілген тағдыры адамның еркіндікке деген мәңгілік ұмтылысын көркем образбен жеткізсе, «Бекеттегі бейкүнәлар» романы композитор Халелдің саяси тұлғасын жасаудағы соны туындылардың бірі. Романдағы қым-қиғаш тартыс бүгінгі қоғамымыздағы саяси өмірдің қиындығын қаншалықты нанымды паш етсе, ондағы ұлт тағдыры үшін күрескен азаматтардың, яғни желтоқсандықтардың өткені мен бүгінін соншалықты сырлы шертеді.
Қуандық Түменбай Тәкен Әлімқұлов деңге­йін­­дегі әңгіме шебері. Қазақтың классикалық ертектен өрген әңгіме үлгісінің дәстүрін үзбей, оны әлемдік әңгіме жанрымен ұштастыру да Қуандық талантына тән қасиет. Қазіргі қазақ тағдырындағы шындық пен заман лебінің көп қырлылығы әрі мол сырлылығын қамтуға келгенде Қуандық қаншалықты көсемсөз шебері болса, көркем әдебиет жанрының кесек, бір белгісі әңгімеде де алдына жан салмайды. Оның әңгімелерінің айналасы жұп-жұмыр жинақы және қамшы сабындай қысқа. Олардан артық оқиға мен қажетсіз кейіпкерлерді таппайсың. Бәрі орын-орнында тұрып, бір-бірімен психологиялық жағынан үндесіп те, байланысып та жатады. Яғни жазушы үшін, ең бастысы, адамның қарым-қатынас, іс-әрекетіндегі жан қозғалысының «тарихы». Ол жанды. Бұл бағыт-бағдардағы автор ұстанымы әдебиет процесіндегі ішкі логикаға еш қарсы әрі қайшы келмейтін құбылыс. Одан ешқандай «изимді» іздеп әуреленудің керегі жоқ. Оның «изимі» дәстүрге негізделген эволюциялық даму. Ол прозалық сөз бен сөйлем, оқиға мен кейіпкерлерді үнемді және тиімді пайдалана біледі. «Қой мен қойшы» жинағындағы кез келген әңгіме соның көрінісі.
Прозашыға талант аздық етеді. Оған шеберлік те ауадай қажет. Сонымен бірге, жа­уап­кершілік те назардан тыс қалмауы тиіс. Жауапкершілік болғанда, «Әдебиет – ардың ісі» дейтін жауапкершілік. Ар-ұят – мәңгілік құндылық. Ендеше, Қуандықтың «Адам» әңгімесіндегі «… жұмыр Жердегінің бар ұятын жиып ап дөңгелек Күн қызарып ұясына батып барады» деуі де бостан-бос айтылып, жазылмаған екен. Жалпы, жазушы шығармашылығының темірқазығы да осында десем, артық айтқандық болмаған болар еді. Бір кезде Достоевский «Красота спасет мир» десе, біз оған, бүгінгі күн талабымен «әлемді ар-ождан, ұят құтқарады» дегенді қосамыз. Жазушы Қуандық, азамат Қуандық мұның екеуін де жақсы сезінген. Аталған әңгімедегі лейтенант Арарат Қайранасов Ауған соғысына аттанғанда оны білмеді дейсіз бе, білді. Өзі соның құрбаны да болды. Әңгіме өзегі ащы, ащы да болса ақиқат. Ананың ардан аттауының да сыры сонда… Ар мүгедектігі мен тән мүгедектігінің арасындағы трагедия авторды алапат шындықты жазуға итермелейді. Тән талабын көксеген ұл азабы Ананы да адам айтқысыз азапқа байлайды. Адам айтпайтын сөзді де айтқызады. Арараттың сылқ түсуінің де сыры сонда. Бұл тақырыпты алып шығу үшін талант аздық етеді, оған ересен шеберлік те керек. Автор оның екеуінің де үрдіс-үдесінен шыққан.
Аталған жинақтағы тағы бір ар-ұят тақырыбын қозғаған хикаят – «Ұры». Былай қарағанда бұл тақырып сан жазылып, сан айтылып та жүр. Орыс Распутин, қырғыз Айтматовтан кейін мал ұрлығы жайлы көркем шығарма жазу өзін қаламгермін дейтін кім-кімге де оңай соқпаса керек. Бірақ бұл шектеу емес, оны қалай жаза аласың дегенге меңзеу. Қуандық шығармасының аталған жазушылардың шығармаларынан өзгешелігі – ұрлықтың соғыс кезінде емес, мамыра-жай бейбіт өмірде жасалуы. «Алтынай аң-таң. Ала бауыр сиырдың бастырмадағы орны бос тұр» деп басталған хикаяттағы ар-ұят мәселесі оқырманын мың сан рет ойлантып, мың сан рет тәубеге келтіріп отыратындығында. Шығарма шыншылдығымен құнды. Бұл тұрғыдан келгенде автор ешқандай көлгірсімейді. Шындыққа жүгінеді. Оқырманын да соған сендіреді. Хикаяттағы қақтығыс – адамдар арасындағы жанжал-керіс емес, ар-ұят арасындағы талас-тартыс. Қ.Түменбай адамдық болмысты қоғамдық болмыстан, әлеуметтік ортадан бөліп қарамай, оларға тұтас мән береді. Мұнсыз ұры Ұлтарақтың да, жазықсыз жапа шеккен Алтынайдың да психологиялық кескін-келбеті, ішкі-сыртқы әлемі ашылмаған болар еді.
Қаламгердің суреткерлігі дегенде атап өтетін бір жай, ол – Қуандықтың сыршылдығы. Аса ауыр жағдайды, яғни Алтынайдың өлімінің өзін ол нәзік лиризмге толы трагедиямен жеткізеді:
«Алтынайдың басына майда толқындар ақырын келіп шып-шып соғып, қайта кетіп жатты. Сосын, бір болмашы көбелек ой лып-лып қанатын қағып, маңдай тұсынан ұшып өтті. Ақтан айырған адаммен де сол жақта кез­десермін, ақ ақтығын, қара қаралығын бір-біріне көрсетпей тұра алмайды, кез-де-се-міз…». Қаламгер бұл жерде өзінің сурет­керлігін танытқан. Жалпы, Қуандық проза­сының лексиконы – ұлттық бояуға қанық жанды көріністердің жиынтығы. Ол сыртқы эффектіден гөрі қай нәрсенің болмасын ішкі сырына үңіледі. Және онысы қашан да тиянақты орындалып, көздеген мақсатына жетіп жатады.
Автор адам көңіл-күйінің көрінісін суреттегенде натурализмнен бойын аулақ салады. Шығарманың көркемдігіне ден қойып, оны образға орап береді. Қуандық шығармасының көркемдік құндылығының да сыры осында. Сонымен бірге жазушы «Диуананың қызы» әңгімесінде де өзінің мінез ашудағы шеберлігін жақсы танытады. Оның қай шығармасы да күрделі шындыққа құрылған дүниелер. Тағы да қайталап айтамыз, мұның сыры – автордың жауапкершілігінде. Басын жазып-сызу азабына тіккен қай жанның да мақсат-мұраты осы болу керек. Қуандық Түменбайдың «Жігіттің көктөбесі» жинағы осының дәлеліне толық жүре алады.
Жазушылық кредо – азаматтық жауапкер­шілік болса, оның айнасы – ар-ождан. Қаламгерді жазушылық, қиын-қыстау жолда адастырмайтын темірқазық та – сол. Болмаса, филологиялық біліммен, «ерінбеген етікші болады» деген қағидамен проза әлемінде біраз жерге дейін өкпе өшті аламан бәйгеге ілесуге болады. Оны мансұқ еткендер, тіпті жап-жақсы публицист болып та кетуі бек мүмкін-ау. Ал, енді, жазушының ерекшелігі, өзгешелігі – жазғанын «ардың ісіне» айналдыра білуінде. Осы тұрғыдан келгенде Қуандықтың шығармашылық ары таза. Қазіргі жан дүниеміздегі рухани кемшіліктердің әлеуметтік мәнін ашып, оның психологиялық болмысын көрсетуге ден қойған жазушыдан біз соны байқадық.
Сөз басында айтқанымыздай таңдану мен таңғалдыру талант табиғатына тән қасиет. Ол – аксиома. Таңдану біткен жерден шығармашылық сарқылып, көңіл көзі тұманданып, жазушылық қиял қанаты қиылады. Шабыт шау тартады да шамырқанудан қалады. Шабыт болса көңіл айнасы. «Таңданусыз дүние тұл» дейтініміз де сондықтан. Қуандық Түменбай соны бойына сіңірген қаламгер. Оның қаламынан туған «Көз», «Сотталған домбыра», «Жасыл жанып тұрғанда» жинақтары сол қадір-қасиеттен туған туындылар. Алпыстан желе жортып бара жатқан досқа айтарымыз осы.

Жазушылық кредо – азаматтық жауапкер­шілік болса, оның айнасы – ар-ождан. Қаламгерді жазушылық, қиын-қыстау жолда адастырмайтын темірқазық та – сол. Болмаса, филологиялық біліммен, «ерінбеген етікші болады» деген қағидамен проза әлемінде біраз жерге дейін өкпе өшті аламан бәйгеге ілесуге болады. Оны мансұқ еткендер, тіпті жап-жақсы публицист болып та кетуі бек мүмкін-ау. Ал, енді, жазушының ерекшелігі, өзгешелігі – жазғанын «ардың ісіне» айналдыра білуінде. Осы тұрғыдан келгенде Қуандықтың шығармашылық ары таза. Қазіргі жан дүниеміздегі рухани кемшіліктердің әлеуметтік мәнін ашып, оның психологиялық болмысын көрсетуге ден қойған жазушыдан біз соны байқадық.

Аманхан ӘЛІМҰЛЫ

IMG

«Үркер» журналы өз оқырманын тағы да қуантпақшы…

   

11115933_399047356941938_703492172_n    Қуандық ТҮМЕНБАЙ,

«Үркер» журналының Бас редакторы,

Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты.

Біздің қазақ әдебиеті де кемеліне келген кезеңде «Үркер» атты әдеби журналдың тұсауын 2008 жылы кескен болатын. Алайда, түрлі себептерге байланысты аталған басылым 2009 жылдан бастап жастардың әдеби-мәдени, қоғамдық-саяси басылым болып жаңа мазмұнда оқырманға жол тартты. Тақырып ауқымы барынша кеңейді.

Екінші жартыжылдықтан бастап біз өз оқырмандарымызға жас қалам иелерінің шығармашылығынан бөлек руханият, өнер мәселелеріне қатысты қызықты материалдар беріп отырамыз. Сосын жас қаламгерлердің шығармашылығына арналған сараптама жұмыстарын жүргіземіз деп жоспарлап отырмыз. Яғни, жастар шығармашылығына арналған әдеби сын айдарының аясын кеңейтеміз. Жас зерттеушілердің ғылыми ізденістеріне де  зор мүмкіндік болмақ.

Шығармашыл жастарды және өз замандастарының үнпарағына құрмет танытар жастарды өздеріне арналған төл басылымдарымен бірге бола береді деп үміттенеміз.

 

Қуандық ТҮМЕНБАЙ, жазушы: Бар шындығымды айтып тауыса алғам жоқ


«Үркер» журналының бас редакторы Қуандық Түменбай «Дала мен қала» газетіне сұхбат берді. Сұхбатта  Қуандық Ералыұлы өз шығармашылығы, «Үркер»  жастар журналының тыныс-тіршілігі, бүгінгі әдебиет пен сын мәселесі төңірегінде және оқырмандардың көкейінде жүрген басқа да сұрақтарға жауап берді. 

Ізгілік

Қуандық Түменбай

Ізгіліктің үлкен-кішісі жоқ. Бұл бір арнадағы бір мағыналы сөз. «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігіне» үңілсек, бүй дейді: «Ізгілік зат. Жақсылық, адалдық, ардақтылық». Демек, жақсылық пен адалдыққа бой ұрсаң ардақты атың қалады. «Лағнет атқыр шайтанға қарсы мұсылман баласын берік қорғайтын қорғандар бар. Бірінші қорған — адалдық» дейді мұсылмандык хадисі. Оның да түп-төркінінде ізгілік жатыр.

Кедейшілік

Қазақта «Қу кедейшіліктен құтыла алмадық қой» деген сөз бар. Бұл – ескі сөз. Кедейшіліктен еңбекпен құтылған талайды көрдік. «Еңбек етсең ерінбей, тояды қарнын тіленбей» – соның көрінісі.

Таралым деген тауқымет… (көзбояуы жоқ көріністер)

Сарша тамыздың сәнi кетiп, қыркүйек қылаң берiп, жапырақ бiткен сарғыш түске бояла бастағанда газет-журнал редакцияларында да бiр әбiгер басталады. Тiл ұшына таралым (тираж) деген тобықтай түйiн оралып, «Былтыр қалай едiк, биыл қалай болар екенбiз?» деген әңгiмелер жиi айтылып қалады. Тiптi, бiр партия ел билеп, нан қымбаттағалы былтырғымыздан айрылып қалмасақ екен деген күдiк БАҚ басшыларының жүрегiн зуылдатып, әбiгерге салатын сәттерi де аз емес. Сосын қазанның қара желi басталғанда өкпек желдiң өтiнде әркiм таныс-бiлiсiн сағалап, тамырын басып, таралым жайын таразылауға шабаданын қолға ұстап жолға шығады. Мұндайда әркiм «өз туған жерi – Мысыр шаһарын» бетке алады. Өйткенi, атамекенiңнiң адамдары «бет көрсе, жүз ұялады» деп сөзiңдi сыйлап, қолынан келгенше томсармай жылы қабақпен қарсы алып, шығарып салады.